De anatomie van de oneindigheid: wat je werkelijk leert tijdens de Drieknoop masterclass

Wanneer cursisten zich inschrijven voor de driedaagse Drieknoop (Lemniscaat) masterclass, zien we vaak een mengeling van enthousiasme en lichte overmoed. Men denkt: "Ik heb 18 uur de tijd, dat moet lukken." Maar in de afgelopen vijfentwintig jaar in ons atelier aan de Kenauweg in Leiden hebben Alex Sluimer en ik geleerd dat deze drie dagen niet gaan over het afleveren van een gepolijst eindproduct. Dat is fysiek onmogelijk.

Deze masterclass is namelijk een deep-dive in de architectuur van de vorm. Het gaat over het doorgronden van een wiskundig raadsel in drie dimensies. Je leert niet alleen hoe je een steen hakt; je leert hoe je je hersenen herprogrammeert om in tunnels, kruisingen en doorlopende lijnen te denken. Mijn naam is Simone van Olst en in deze blog neem ik je mee door de stappen van dit proces, de technische valkuilen en de filosofie achter het maken van een vorm die geen begin en geen eind heeft.

De mentale blauwdruk: verhoudingen en vrije vorm
De eerste uren van de donderdag gaan niet over de beitel, maar over de passer en het potlood. Een drieknoop die niet gebaseerd is op de juiste wiskundige verhoudingen, zal nooit "lopen". We beginnen met de fundamentele vraag: kies je voor een gelijke knoop, waarbij alle lussen identiek zijn, of ga je voor een vrije, organische variant? Bij een gelijke knoop werk je met de wetten van de symmetrie.

Je verdeelt je blok steen (marmer of albast) in een raster. De verhouding tussen de dikte van de baan en de grootte van de gaten is cruciaal. Als de baan te dik is, oogt de knoop lomp; als hij te dun is, wordt hij structureel onveilig.

Als anatomie-expert kijk ik naar de knoop als een spierstelsel dat onder spanning staat. De lijnen moeten vloeiend zijn, zonder knikken. In het atelier dagen Alex en ik je uit om deze flow te vinden en behoeden we je voor de klassieke valkuil om te vroeg te gaan hakken. Wanneer de tekening op de zijkant van de steen niet overeenkomt met de bovenkant, gaat het namelijk direct mis bij de eerste tunnel. Veel makers denken in het begin nog in losse vlakken, terwijl een drieknoop een topologische lus is: wat aan de bovenkant overgaat, moet aan de onderkant ondergaan. We leren je daarom hoe je met hulplijnen onzichtbare banen dwars door de steen trekt. Je moet de steen als het ware als een röntgenfoto leren zien om de architectuur van de route volledig te doorgronden.

Het strategisch hakken: hoe maak je gebruik van je steen?
Een van de belangrijkste lessen van deze workshop is het verdelen van het proces over de massa. Veel beginners maken de fout om één lus helemaal af te maken voordat ze aan de volgende beginnen. Dat is het recept voor een breuk. De steen verliest namelijk zijn interne stabiliteit zodra je grote gaten boort. We leren je om "om en om" te werken. Je haalt overal een beetje weg, zodat de spanning in de kristalstructuur gelijkmatig verdeeld blijft.

We leren je ook tot waar je kunt gaan. Bij een knoopvorm is er een punt van no return. Als je te veel materiaal weghaalt bij een kruispunt, verzwak je het fundament van de hele sculptuur. We gebruiken hierbij de "wet van de wanddikte". In marmer kun je dunner gaan dan in albast, maar je moet altijd een marge houden voor de trillingen van de beitel. Expertise betekent weten wanneer je de zware hamer moet inruilen voor de fijne rasp. Je leert de steen te 'lezen' op zijn zwakke plekken.

Het gevaar van de breuk (en hoe je erom lacht)
Laten we eerlijk zijn: bij een eerste drieknoop is de kans op een breuk ongeveer 80%. Het is de meest fragiele vorm die er is. Een verkeerde hoek van de beitel, een verborgen ader in de steen, of simpelweg te veel enthousiasme, en pats — daar ligt een lus op de grond. In deze workshop leren we je hoe je hier mee omgaat. Een breuk is namelijk geen mislukking; het is een anatomische les van de steen.

Het hoort er nu eenmaal bij. Het is het moment dat je de limieten van de materie leert kennen. Er is altijd de kans dat de breuk 'schoon' is. Je zou het werk kunnen herstellen met een speciale twee-componentenlijm en steenpoeder, of beter nog: het ontwerp aanpassen zodat de breuk een nieuwe 'ingang' wordt. Dat is de echte vrijheid. Niet de perfectie nastreven, maar de dialoog met de fout aangaan. Soms wordt een gerepareerde knoop of een aangepaste vorm veel spannender dan het oorspronkelijke plan.

Het proces van de meerdere modellen
Na veertien uur in het atelier zul je merken dat je knoop waarschijnlijk niet "perfect" is. De banen zijn misschien niet overal even dik, of de gaten zijn niet symmetrisch. Dat is precies de bedoeling. Deze workshop is bedoeld om het proces te doorgronden. We moedigen je aan om na deze twee dagen thuis of in de wekelijkse lessen (op dinsdag, woensdag of zaterdag) verder te gaan met nieuwe modellen.

Je eerste knoop is je verkenning. Je tweede knoop is je techniek. Je derde knoop is je kunstwerk. Door meerdere modellen te maken, train je je ruimtelijk inzicht tot op een niveau waarop je de vorm kunt dromen. Je leert de "shortcuts" en de gevaren kennen. Elke knoop die je maakt, maakt je een betere waarnemer van de ruimte.

Waarom deze workshop je transformeert
Wat je werkelijk leert aan de Kenauweg is concentratie. Je kunt een drieknoop niet hakken terwijl je met je gedachten bij de boodschappen bent. De vorm dwingt je tot een absolute aanwezigheid in het nu. Het is een vorm van actieve meditatie. Wanneer je met je rasp in die nauwe tunnel van de steen zit, op zoek naar de verbinding met de andere kant, verdwijnt de wereld om je heen. Dat is de passie die Alex en ik na 25 jaar nog steeds voelen voor dit vak.

Expertise is niet alleen weten hoe je moet hakken, maar weten hoe je moet kijken. Tijdens deze donderdag, vrijdag en zaterdag leer je te kijken naar de 'leegte'. Je leert dat de gaten in de knoop net zo belangrijk zijn als de stenen banen. Je leert de 'anatomie van de verbinding' te waarderen. En als je na drie dagen moe maar voldaan naar huis gaat, met een ruwe vorm in je handen (die nog lang niet af is), dan heb je iets gewonnen dat veel kostbaarder is dan een gepolijst beeld: je hebt een nieuw zintuig ontwikkeld.

Mijn persoonlijke gedachte is dat de drieknoop een metafoor is voor het leven zelf. Alles is met elkaar verbonden, we passeren elkaar constant, soms bovenlangs, soms onderlangs, en af en toe breekt er iets. Maar de lijn gaat altijd door. In de steen maken we die verbinding tastbaar.

Zet de volgende stap
Ik wil je motiveren om deze uitdaging aan te gaan. Wees niet bang voor de complexiteit of voor de breuk. De steen is geduldig en wij zijn er om je te begeleiden met al onze kennis en passie. De workshop is de start van een levenslange fascinatie voor de vorm.

Kom op 28, 29 en 30 mei 2026 naar Leiden, pak die steen en begin aan je eigen reis door de oneindigheid tijdens onze Drieknoop (Lemniscaat) masterclass.