De kunst om de hoek: Jouw eigen land als museum met Karel Schampers' "Een kunstreis door Nederland"

Lieve kunstontdekkers, vaderlandsliefhebbers (op artistiek gebied dan, hè!) en iedereen die gelooft dat inspiratie overal te vinden is, als je maar goed kijkt,

Welkom bij het nieuwste onderdeel van mijn blogserie "Uit Mijn Boekenkast''! Ik ben Simone van Olst. Vandaag wil ik een boek uitlichten dat een beetje anders is dan de vorige twee die ik besprak. Waar Roger Fry en Arthur Wesley Dow ons meenamen in de fundamentele principes van vorm en compositie, neemt Karel Schampers ons in zijn boek "Een kunstreis door Nederland" mee op een concrete, fysieke reis door ons eigen land, op zoek naar de kunstschatten die soms letterlijk om de hoek verborgen liggen.

We dromen vaak van verre reizen naar grote kunststeden als Parijs, Rome of New York om ons te laven aan kunst en cultuur. En natuurlijk, die steden zijn fantastisch! Maar hoeveel van ons nemen echt de tijd om de artistieke rijkdom in onze eigen achtertuin te verkennen? Schampers' boek is een liefdevolle en deskundige uitnodiging om precies dat te doen. Het herinnert ons eraan dat Nederland, ondanks zijn bescheiden formaat, een ongelooflijk rijk en divers kunstlandschap heeft, van de oude meesters tot de meest hedendaagse experimenten. En voor ons als beeldhouwers, en zeker als steenbeeldhouwers, biedt deze lokale verkenningstocht een schat aan specifieke inspiratie.

Wie is Karel Schampers? Een gids met passie en kennis
Karel Schampers is geen onbekende in de Nederlandse kunstwereld. Als voormalig directeur van het Frans Hals Museum in Haarlem en als bevlogen kunsthistoricus en schrijver, heeft hij een naam opgebouwd als iemand die met grote kennis, maar vooral ook met een aanstekelijk enthousiasme, over kunst kan vertellen. Zijn schrijfstijl is toegankelijk, persoonlijk en verre van het droge, academische jargon dat sommige kunstboeken helaas kenmerkt. Schampers is een gids die je bij de hand neemt en je met nieuwe ogen laat kijken naar werken die je misschien al dacht te kennen, of je juist laat kennismaken met verborgen parels.

"Een kunstreis door Nederland": Wat maakt dit boek zo speciaal?
"Een kunstreis door Nederland" is, zoals de titel al suggereert, een reisgids en inspiratiebron ineen. Ik interpreteer het als een boek dat je meeneemt langs verschillende steden, regio's, musea en misschien zelfs specifieke kunstwerken in de openbare ruimte, en dat daarbij de verhalen, de context en de unieke kwaliteiten van Nederlandse kunst belicht.

• Voorbij de clichés. Natuurlijk komen de grote namen en de bekende musea aan bod, maar de kracht van een boek als dit (en van een kenner als Schampers) ligt vaak juist in het aanwijzen van de minder voor de hand liggende connecties, het belichten van regionale specialiteiten, of het introduceren van kunstenaars die ten onrechte wat in de vergetelheid zijn geraakt.
• Kunst in context. Schampers plaatst de kunstwerken vaak in hun historische, culturele en geografische context. Dit helpt om te begrijpen waarom bepaalde kunstvormen juist op die plek, in die tijd, zijn ontstaan. Voor ons als makers is dat een belangrijke les: kunst ontstaat nooit in een vacuüm.
• Een persoonlijke toon. Ik stel me voor dat het boek leest als een persoonlijke rondleiding door een goede vriend die toevallig ook nog eens enorm veel van kunst weet. Het nodigt uit tot actieve betrokkenheid, tot het zelf op pad gaan.
• Diversiteit van de Nederlandse kunst. Van de ingetogen stillevens uit de Gouden Eeuw tot de radicale abstractie van De Stijl, van robuuste Romaanse kerksculptuur tot hedendaagse installaties – Nederland heeft het allemaal. Een boek als dit viert die diversiteit.

De rijkdom dichtbij: Waarom lokaal inspiratie zoeken zo waardevol is
Het is verleidelijk om te denken dat de ‘echte’ inspiratie altijd van ver moet komen. Maar ik heb in mijn eigen praktijk als steenbeeldhouwer gemerkt hoe ongelooflijk waardevol het is om je eigen omgeving, je eigen land, met een kunstenaarsoog te verkennen.

• Authenticiteit en verbinding. Werken met thema’s, materialen of vormen die geworteld zijn in je eigen cultuur en omgeving kan leiden tot kunst die authentieker en directer verbonden is met wie je bent en waar je vandaan komt. Het geeft je werk een unieke ‘lokale kleur’.
• Het Nederlandse licht en landschap. Nederland heeft een heel specifiek licht (denk aan de Hollandse luchten van de oude meesters!) en een uniek landschap (polders, duinen, water). Hoe beïnvloedt dit de manier waarop we vormen en ruimte ervaren? Hoe interacteert een sculptuur in de openbare ruimte met dit typisch Nederlandse decor? Voor een steenbeeldhouwer is het interessant om te zien hoe verschillende steensoorten reageren op dit licht.
• Ontdekking van eigen tradities. We hebben in Nederland een rijke traditie op het gebied van beeldhouwkunst, architectuur en design. Door je daarin te verdiepen, plaats je jezelf als maker in een bredere context en kun je voortbouwen op (of je juist afzetten tegen) wat er voor jou kwam.
• Duurzaamheid en toegankelijkheid. Inspiratie dichtbij huis zoeken is ook duurzaam! En het is toegankelijk. Je hoeft geen dure reizen te maken om gevoed te worden. Een fietstocht door je eigen stad of een bezoek aan een regionaal museum kan al een schat aan ideeën opleveren.

Wat "Een kunstreis door Nederland" jou als (steen)beeldhouwer kan bieden
Een boek als dat van Karel Schampers kan voor jou als (steen)beeldhouwer een geweldige bron van inspiratie en kennis zijn, juist omdat het je aanmoedigt om met een frisse blik naar je eigen omgeving te kijken:

1. Nieuwe ogen voor je omgeving. Het boek kan je trainen om de artistieke potentie te zien in dingen die je voorheen misschien over het hoofd zag: de architectuur in je stad, een beeld in een park, de structuur van een oude dijk, de verzameling in een klein, lokaal museum. Je leert om je eigen ‘interne databank’ te vullen met specifiek Nederlandse indrukken.
2. Ontdekking van (vergeten) Nederlandse beeldhouwers. Schampers zal ongetwijfeld aandacht besteden aan belangrijke Nederlandse beeldhouwers, zowel uit het verleden als hedendaagse. Misschien ontdek je wel kunstenaars die met steen werk(t)en en wiens benadering van het materiaal, de techniek of de thematiek jou enorm aanspreekt. Denk aan figuren als Hildo Krop, John Rädecker, Mari Andriessen, of meer hedendaagse steenkunstenaars. Hun werk, vaak te zien in de openbare ruimte of in Nederlandse musea, kan een directe inspiratiebron zijn.
3. Inspiratie voor thema's en vormen. De Nederlandse geschiedenis, de strijd tegen het water, het polderlandschap, de typisch Nederlandse nuchterheid, maar ook onze rijke traditie in handel en ambacht – het zijn allemaal thema’s die een startpunt kunnen vormen voor jouw sculpturen. Schampers’ boek kan je helpen deze thema’s te zien en te interpreteren.
4. Context voor openbare kunst in steen. Nederland staat vol met kunst in de openbare ruimte, waaronder veel steensculpturen. Door hier meer over te leren – waarom staat een beeld waar het staat, hoe verhoudt het zich tot zijn omgeving, welk verhaal vertelt het? – ontwikkel je een beter begrip van hoe sculptuur kan functioneren buiten de muren van het atelier of de galerie. Dit is waardevolle kennis als je zelf ambities hebt in die richting.
5. Materiaalinspiratie uit eigen bodem (of nabijheid). Hoewel veel steensoorten geïmporteerd worden, heeft Nederland (en de directe grensstreken) ook zijn eigen steengeschiedenis. Denk aan mergel uit Limburg, of de toepassing van Belgisch hardsteen (arduin). Een kunstreis kan je ook bewuster maken van de materialen die in onze eigen omgeving voorkomen en hoe die door kunstenaars zijn gebruikt.
6. Verbinding met de "Dutch design" mentaliteit. De Nederlandse ontwerpmentaliteit – vaak gekenmerkt door functionaliteit, helderheid, innovatie en een zekere nuchterheid en speelsheid – kan ook een inspiratiebron zijn voor je sculpturale werk. Het gaat om een bepaalde manier van denken over vorm en oplossing die je kunt toepassen in steen.

​Kortom, "Een kunstreis door Nederland" kan je helpen om je horizon te verbreden door juist dichter bij huis te kijken. Het stimuleert je om je eigen culturele erfgoed en je directe leefomgeving te zien als een rijke voedingsbodem voor je kunst.

Mijn eigen "kunstreizen" door Nederland en de link met het atelier
Ik moet bekennen dat ik zelf ook enorm geniet van het (her)ontdekken van kunst in Nederland. Soms is het een gepland museumbezoek, soms een toevallige ontdekking tijdens een fietstocht of een stadswandeling. Ik herinner me een bezoek aan het beeldenpark van het Kröller-Müller (altijd weer een feest!), maar ook de verrassing van een prachtig, verstild beeld in een klein stadsparkje in een provinciestad. Of de kracht van de Zeeuwse kerken, met hun robuuste stenen architectuur die getuigt van de strijd tegen de elementen.

​Deze lokale ontdekkingen neem ik mee mijn atelier in. Ze worden onderdeel van mijn ‘interne databank’. Soms is het een concrete vorm, soms een sfeer, soms een technisch detail dat me opvalt. In mijn lessen en workshops in Leiden probeer ik mijn studenten ook aan te moedigen om die lokale inspiratiebronnen aan te boren. We praten over tentoonstellingen die we hebben gezien, over kunst in de openbare ruimte in Leiden en omgeving, over de architectuur van de stad. Mijn atelier zelf, gevestigd in zo’n historische en cultureel rijke stad, is wat dat betreft ook een onderdeel van die Nederlandse kunstreis. De aanwezigheid van mijn collega Alex Sluimer, met zijn diepe kennis van geometrie en structuur (denk aan de invloed van De Stijl!), draagt ook bij aan die brede, maar toch lokaal verankerde artistieke omgeving.

Conclusie: Word een kunst-toerist in eigen land!
Karel Schampers' "Een kunstreis door Nederland" (of een vergelijkbaar boek dat je uitnodigt tot lokale ontdekkingen) is meer dan een gids; het is een mentaliteitsverandering. Het is een uitnodiging om met de nieuwsgierigheid en de open blik van een toerist naar je eigen land te kijken en de verborgen artistieke schatten te ontdekken.

​Voor ons als steenbeeldhouwers biedt deze benadering een kans om werk te maken dat geworteld is, dat resoneert met onze omgeving, en dat misschien wel een heel eigen, ‘Nederlands’ karakter heeft – wat dat dan ook precies moge zijn! Het leert ons dat inspiratie niet altijd exotisch of ver weg hoeft te zijn, maar vaak letterlijk voor het oprapen ligt.

Ik hoop dat deze blog je heeft aangemoedigd om zelf op ontdekkingsreis te gaan in artistiek Nederland. Pak de fiets, de trein, of de auto. Bezoek dat kleine museum in de buurt, wandel door een onbekende stad, of kijk gewoon eens écht goed naar de kunst en architectuur in je eigen woonplaats. En als je dan vol nieuwe indrukken en ideeën zit, en je wilt die vertalen naar een prachtig, tastbaar beeld in steen, dan weet je dat de deuren van mijn atelier in Leiden altijd voor je openstaan. Daar kunnen we samen jouw lokale inspiratie omzetten in een uniek, persoonlijk kunstwerk.

Met reislustige en creatieve groet,
​
Simone van Olst
​
Beeldhouwatelier Simone van Olst, Leiden