De ruis uit de steen - dé uitdaging voor de gevorderde beeldhouwer

Je herkent het vast wel. Je stapt het atelier binnen, je zet je tas neer, pakt een mok koffie of thee en stroopt je mouwen op. Je hebt een week lang nagedacht over wat je gaat doen. Je hoofd zit ramvol ideeën, ingewikkelde concepten, lijstjes met stappen die je wilt zetten en schetsen die je tot in de puntjes hebt uitgedacht. Misschien heb je thuis op de bank zelfs al een heel stappenplan gemaakt voor dat nieuwe stuk albast dat op je staat te wachten. Je wilt meters maken, je wilt vooruit, je wilt die techniek induiken die je vorige keer net niet helemaal onder de knie kreeg. Er is een enorme bewijsdrang, een honger om te produceren. En toch, als je voor die ruwe brok steen staat, blokkeer je. De massa dwingt je tot stilstand, maar in je hoofd blijft het maar racen.

Dat is precies wat ik bijna elke keer zie gebeuren als we een intensief traject starten. Beeldhouwers komen binnen met een hoofd vol losse eindjes en een gigantische mentale bagage. Ze zijn zo druk bezig met het managen van hun eigen verwachtingen dat ze de steen die voor hen staat niet eens meer écht zien. Ze zien alleen hun eigen plannen. En het mooie is dat er na een paar dagen intensief werken in ons atelier in Leiden steevast iets bijzonders gebeurt. De ruis verdwijnt. Ineens wordt pijnlijk duidelijk wat er nou werkelijk belangrijk is in dat beeld. Welke ideeën er echt de aandacht verdienen en welke zijpaden eigenlijk alleen maar afleiding waren. Die ingewikkelde concepten die thuis zo urgent leken, blijken in de praktijk van het hakken helemaal niet zo dringend te zijn. De steen stript de overbodige ballast er simpelweg vanaf.

Die transformatie is fantastisch om te observeren, elke Zomeracademie opnieuw. Helderheid in je artistieke proces ontstaat namelijk zelden wanneer je nóg harder gaat rennen of wanneer je nog meer plannen op papier zet. Vaak ontstaat die helderheid juist op het moment dat je volledig stopt met rennen. Dat is een les die ik zelf ook telkens weer opnieuw moet leren, want met een hoofd dat van nature altijd aan staat en snel verbanden legt, verlies ik me ook weleens in de chaos van mijn eigen creatieve databank. Mijn hoofd kan een behoorlijke warboel zijn en daarom werk ik altijd met mijn methode van de chaos-schriftjes om die eerste stroom aan ingevingen te vangen. Maar de echte focus, de werkelijke artistieke verdieping, die vind ik pas als ik met mijn voeten in het stof sta en gedwongen word om uit te zoomen. Je hoeft niet altijd sneller te gaan om beter te worden. Soms helpt het veel meer om even een stap achteruit te doen, je gereedschap neer te leggen en simpelweg opnieuw te kijken naar de verhoudingen die voor je staan.

De paradox van de gevorderde maker
Als gevorderde beeldhouwer heb je een enorme voorsprong, maar je draagt ook een onzichtbare rugzak met je mee. Je kent het gereedschap, je weet hoe de grendel valt, je beheerst de basistechnieken en je snapt hoe verschillende steensoorten reageren op je slagen. Je bent allang voorbij het punt dat je zomaar wat in het wilde weg aan het slaan bent. Je weet exact wat je doet wanneer je een beitel op de steen zet. Juist die technische bagage kan een valkuil worden. Wanneer je de techniek volledig beheerst, loop je het risico dat je gaat leunen op je routine. Je gaat beelden maken die je al kunt maken, in plaats van dat je jezelf uitdaagt om op te zoeken wat je nog niet beheerst. Je verbergt je achter een perfect afgewerkte buitenkant, omdat dat veilig is.

De kunstfilosoof en schrijver Adrian Stokes maakte destijds al een scherp onderscheid tussen twee fundamentele benaderingen in de kunst: modelling en carving. Bij modelleren voeg je steeds iets toe, je bouwt een vorm op vanuit het niets, zoals bij klei. Maar echt beeldhouwen in steen is de ultieme vorm van carving. Het is een proces van rigoureuze subtractie. Je bent niet bezig met het toevoegen van details, je bent bezig met het weghalen van alles wat de pure vorm in de weg staat. Veel gevorderde makers benaderen de steen paradoxaal genoeg alsof ze aan het modelleren zijn. Ze willen al hun ideeën, al hun losse plannen en decoratieve elementen op die arme steen plakken. Het resultaat is vaak een beeld dat overvol is, een beeld waarin de spanning ontbreekt omdat de maker niet durfde te kiezen.

Echt autonoom kunstenaarschap vraagt om de moed om die aangeleerde controle los te laten. Het vraagt erom dat je de confrontatie met de materie durft aan te gaan zonder dat de uitkomst al voor honderd procent vaststaat. De Britse beeldhouwer Barbara Hepworth omschreef dit proces ooit heel treffend. Ze gaf aan dat ze tijdens het hakken in directe dialoog stond met de steen en dat de uiteindelijke vorm een samensmelting was van haar eigen intentie en de wetmatigheden van het materiaal zelf. Ze zocht naar de innerlijke monumentaliteit van de vorm, naar de spanning tussen de dichte massa en de holtes die ze erin aanbracht. Een gat in een beeld van Hepworth is geen weggesneden restruimte, het is een actieve kracht die de omringende ruimte naar binnen zuigt. Dat is het niveau waar je als gevorderde beeldhouwer naartoe wilt bewegen. Je wilt geen brave, decoratieve 

objecten maken die alleen maar mooi staan te wezen op een sokkel. Je wilt beelden maken die de ruimte claimen, die wringen, die vragen oproepen en die een onmiskenbare eigen spanning bezitten.

​In ons atelier praten Alex en ik je wat dat betreft nooit naar de mond. We zien snel genoeg wanneer een cursist op de automatische piloot werkt en een trucje herhaalt dat de vorige keer succesvol was. Als een vorm saai is, of als we zien dat je een moeilijke breuklijn probeert te omzeilen door je beeld maar wat kleiner te maken, dan leggen we daar direct de vinger op. Dat doen we niet om je te ontmoedigen, maar juist omdat we geloven dat je pas echt groeit als kunstenaar wanneer je over die drempel van comfort heen stapt. We dagen je uit om die veilige lijn die je al twintig keer hebt gemaakt rigoureus weg te hakken en te kijken wat er gebeurt als je de steen tot het uiterste drijft. Dat vraagt om een professionele mentaliteit en om het vermogen om je eigen ego even opzij te zetten voor het belang van het beeld.

De wetten van de fysieke denksport
Beeldhouwen is in de kern een fysieke denksport. Je bent niet een timmerman die aan het hameren is, je bent een beeldhouwer die aan het hakken is. Dat vraagt om een totaal andere dynamiek en een volkomen andere focus. Elke slag die je geeft heeft consequenties voor de rest van de structuur. Dat betekent dat je met je volle aandacht aanwezig moet zijn in het hier en nu. Je kunt niet aan je boodschappenlijstje denken terwijl je met een vuist en een pointe een taai stuk serpentijn te lijf gaat. De steen straft elke vorm van afwezigheid onmiddellijk af met een ongewenste breuk.

Juist die fysieke intensiteit is het instrument dat de mentale ruis elimineert. In de filosofie wordt dit fenomeen vaak gekoppeld aan het concept van de 'verticale tijd' of Kairos, een term die prachtig is uitgewerkt door de Nederlandse schrijfster en filosofe Joke Hermsen in haar boek Kairos: een nieuwe bevlogenheid. Hermsen beschrijft hoe onze moderne wereld volledig wordt beheerst door Chronos, de kloktijd, de tijd van de strakke agenda’s, de lijstjes, de deadlines en het constante gevoel dat we harder moeten rennen om de tijd bij te houden. Maar de creatieve mens heeft behoefte aan Kairos, het moment waarop de kloktijd wegvalt en je in een stroomversnelling van diepe concentratie en focus terechtkomt. Het is de tijd waarin je de buitenwereld vergeet en waarin er alleen nog maar de interactie is tussen jouw handen, je gereedschap en de materie.

Wanneer je drie dagen lang achter elkaar in het atelier staat tijdens een van onze intensieve academies, dwingen we die Kairos als het ware af. Je stapt uit de dagelijkse routine van rennen en vliegen. De eerste dag is vaak nog een worsteling met Chronos. Mensen moeten landen, ze kijken nog op hun telefoon, ze proberen hun hoofd vol plannen te ordenen. Maar gaandeweg de tweede dag zie je de omslag. De fysieke vermoeidheid begint toe te slaan in de schouders en de armen. En paradoxaal genoeg is dat precies het moment waarop de magie ontstaat. Juist wanneer het lichaam moe wordt, stopt die irritante interne criticus in je hoofd met praten. Je hebt simpelweg de energie niet meer om over elk detail te twijfelen of om drie stappen vooruit te denken. Je stopt met overanalyseren en je begint te handelen vanuit je pure intuïtie. Je gaat grovere beslissingen durven nemen, grotere stukken weghakken en ineens krijgt het beeld de ademruimte en de zeggingskracht waar je al die tijd al naar zocht.

Die fysieke overgave vraagt ook om een veilige en professionele basis in de werkplaats. Je moet stevig in je schoenen staan, letterlijk en figuurlijk. Daarom zijn we in het atelier ook zo streng op de regels: open sandalen zijn absoluut verboden. Het is niet handig en het is simpelweg niet veilig. Als er een zware scherf albast of een massief blok speksteen van de bok valt, wil je dat je voeten beschermd zijn. Je moet je gewicht kunnen verplaatsen, je moet kunnen leunen in je slag en kunnen vertrouwen op je fundament. Beeldhouwen doe je met je hele lijf, vanuit je core, niet alleen vanuit je pols.

De spiegel van het atelier
Het mooie van werken in een professionele atelier omgeving, omringd door andere gevorderde makers, is de collectieve focus die er ontstaat. Het is een volkomen andere dynamiek dan wanneer je in je eentje in je schuurtje of garage staat te zwoegen. Je spiegelt je aan het werk van anderen, je ziet hoe een collega-beeldhouwer een soortgelijke textuurcrisis oplost en je leert van de feedback die wij aan de bok naast je geven. Die kruisbestuiving is ontzettend waardevol voor je artistieke ontwikkeling. Het haalt je uit je eigen bubbel en daagt je uit om met een bredere blik naar je eigen praktijk te kijken.

Als docent zet ik mijn expertise in om je te leren kijken zoals een beeldhouwer kijkt. Dat betekent dat we de vertrouwde patronen moeten doorbreken. Een van de simpelste en meest effectieve methodes die we in het atelier toepassen, is de spiegelmethode. Wanneer je urenlang op een paar centimeter van je steen hebt staan kijken, worden je ogen blind voor de grotere fouten in de compositie. Je hersenen vullen de vorm in zoals jij denkt dat hij is, niet zoals hij er daadwerkelijk staat. Door het beeld om te draaien, het op zijn kop te zetten of het via een grote spiegel te bekijken, dwing je je brein om de vorm compleet opnieuw te interpreteren. Ineens zie je in die reflectie dat die ene boog die je zo vloeiend vond eigenlijk een knik heeft, of dat de onderkant van de vorm veel te zwaar is gebleven waardoor het beeld visueel in de sokkel zakt. Het zijn die kleine, cruciale correcties die het verschil maken tussen een aardig studieobject en een krachtig, autonoom kunstwerk.

Mijn eigen hoofd zit, mede door mijn neurodivigente brein, altijd vol met dit soort visuele dwarsverbanden. Als ik door een museum voor moderne kunst loop, als ik een experimentele driedimensionale installatie zie, of wanneer ik op zondag aan het werk ben in onze volkstuin en zie hoe de structuren van de natuur zich organisch ontwikkelen volgens principes van de permacultuur: alles slaat zich op in mijn hoofd als een bruikbare vormtaal. Die snelle associaties en die enorme visuele databank neem ik mee naar de vloer van het atelier om jou te inspireren. We gaan samen op zoek naar de essentie van jouw vorm. We kijken naar de richting van de aders in het albast, we onderzoeken hoe het licht door de semitransparante delen van de steen speelt en hoe we die eigenschappen kunnen gebruiken om de spanning in het beeld te verhogen.
​

We willen dat je na een paar dagen werken in ons atelier niet alleen naar huis gaat met een voltooid beeld, maar vooral met een scherpere blik en een hernieuwd vertrouwen in je eigen intuïtie. Je leert dat die momenten van stilstand, die momenten dat je het even echt niet meer weet en gefrustreerd naar je steen staat te kijken, geen verloren tijd zijn. Het zijn juist de meest vruchtbare momenten van het hele proces. Het zijn de momenten waarop je uitzoomt, de ruis uit je hoofd filtert en ruimte maakt voor het idee dat echt aandacht verdient. Dat is het geheim van de professionele maker: weten wanneer je moet slaan, maar vooral ook weten wanneer je moet stoppen om opnieuw te kijken.

De overgang naar de herfst: een blik vooruit
De intensiteit van de driedaagse Zomeracademies is uniek. De lange dagen, het felle, heldere licht dat door de hoge ramen van ons atelier valt en de mogelijkheid om deels lekker buiten te kunnen werken, creëren een sfeer van expansie en openheid. Het is de perfecte setting om monumentaal te leren denken en om grote stappen te zetten in je werk. Maar de behoefte aan die artistieke scherpte, aan die momenten van absolute focus in een professionele omgeving, die stopt natuurlijk niet als de zomer voorbij is. Sterker nog, wanneer de seizoenen veranderen, verandert ook de energie in het atelier en dat brengt weer heel nieuwe creatieve kansen met zich mee.

Achter de schermen zijn Alex en ik op dit moment alweer ontzettend druk bezig met de voorbereidingen voor het najaar. De Herfst- en Winteracademies komen namelijk binnenkort online en ik kan je vertellen dat het programma dit jaar intenser en diepgaander wordt dan ooit tevoren. Waar de zomeracademie in het teken staat van het grote gebaar en de expansie, zoeken we in het najaar en de winter juist de verstilling en de diepe concentratie op. De sfeer in het atelier verandert als de dagen korter worden. Het licht wordt diffuser, de schaduwen worden langer en dat dwingt je tot een nog scherpere waarneming van vorm en textuur.

Binnenkort lichten we de sluier volledig op en kun je je inschrijven voor deze felbegeerde najaarstrajecten. Denk aan intensieve meerdaagse sessies waarin we de focus leggen op de absolute essentie van het materiaal, het brute contrast tussen de ruwe, onaangeraakte steenhuid en de zijdezachte, getextureerde oppervlakken die ontstaan door het bewuste gebruik van de rasp. Het werken in een warm, sfeervol en bruisend atelier terwijl buiten de herfststormen tegen de ramen slaan, zorgt voor een ongekende focus waarin je echt meters kunt maken in je hoofd en in je steen. Het is de ultieme manier om de routine die er tijdens de zomergolf stiekem is ingeslopen weer keihard te doorbreken. Houd je mailbox en onze website dus goed in de gaten, want de plekken voor deze specifieke najaarstrajecten zijn traditiegetrouw heel snel vergeven en we houden de groepen bewust klein om de diepgang en de persoonlijke, scherpe begeleiding te kunnen garanderen. Zorg dat je klaarstaat om mee te gaan de diepte in wanneer de herfst begint.

Verdiep je praktijk in ons atelier
Herken je die behoefte om de controle een keer écht los te laten, de lijstjes thuis te laten en puur op basis van je vakkennis en intuïtie met de steen te wedijveren? In ons ruim opgezette beeldhouwatelier in Leiden ondersteunen we je met de expertise die we in vijfentwintig jaar beroepspraktijk hebben opgebouwd. Geen vrijblijvend geklets, maar scherpe, constructieve feedback die je werk echt naar een autonoom niveau tilt.

Of je nu wilt instappen tijdens de allerlaatste beschikbare plekken van onze intensieve driedaagse Zomeracademies, of dat je deze week je agenda alvast wilt vrijmaken voor de komende Herfst- en Winteracademies: de stap naar een krachtiger, spannender beeld begint met de beslissing om de ruis achter je te laten. Maak werk van je talent en zorg dat je erbij bent.