De tastbare illusie: Hoe de grensverleggers tussen schilderen en sculptuur de steenbeeldhouwer vandaag inspireren

In eerdere onderzoeken keken we naar hoe verschillende kunstvormen elkaar kunnen beïnvloeden. We onderzochten hoe de traditionele, platte schilderkunst inspiratie kan bieden aan de steenbeeldhouwer. Elementen zoals compositie, licht, kleur en verhaal, die normaal op een vlak worden gebruikt, kunnen ook in de driedimensionale wereld van steen worden toegepast.

Er is echter een interessant gebied daartussenin: kunstenaars die het schilderij zelf al anders maakten, waarbij het doek een object wordt en de verf een tastbare, ruimtelijke vorm krijgt. We bedoelen hier 3D-schilderijen, reliëfs en wandobjecten, zoals gemaakt door kunstenaars als Ben Nicholson, Ad Dekkers en Jan Schoonhoven. Deze werken, die tussen schilderen en beeldhouwen in zitten, zijn een bijzondere bron van inspiratie voor steenbeeldhouwers.

Bij Beeldhouwatelier Simone van Olst in Leiden, waar Alex Sluimer en ik werken, zien we hoe het bestuderen van deze pioniers ons helpt een fijnere taal te ontwikkelen voor ruimte, textuur en licht. In deze blog gaan we dieper in op wat we van deze ‘tastbare illusies’ kunnen leren en hoe hun krachtige taal weerklank kan vinden in de beeldhouwkunst.

De overgang van een plat schilderij naar een driedimensionale sculptuur lijkt soms groot. Het vraagt om een flinke vertaalslag. Maar kunstenaars die al werkten met echte, zij het subtiele, diepte kunnen hierbij als brug dienen. Hun reliëfs zijn geen suggestie van ruimte – ze zijn ruimte. De ondiepe ruimte (shallow space) die zij gebruiken, biedt waardevolle lessen. Neem Ben Nicholson, met zijn overlappende, geometrische vormen in zachte kleuren of wit. Hij laat zien hoe kleine hoogteverschillen een boeiend gevoel van ruimte kunnen creëren.

​Voor beeldhouwers is dit erg relevant. Het daagt uit om laagreliëf nog preciezer te benaderen, waarbij elke millimeter telt. Maar het nodigt ook uit tot verfijning van driedimensionale vormen: hoe kan een nauwelijks zichtbare verschuiving in een oppervlak de hele vorm anders laten aanvoelen? Nicholson toont de kracht van subtiliteit. Zijn werk leert ons dat de ruimte tussen vormen net zo belangrijk is als de vormen zelf. De gelaagdheid in zijn composities – hoe vlakken elkaar overlappen of afwisselen – kan beeldhouwers inspireren om sculpturen te maken die aanvoelen als een reeks ontdekkingen, of als lagen in steen die een verhaal vertellen, zoals bij geologische formaties.

Ad Dekkers richtte zich in zijn vaak witte reliëfs en sculpturen sterk op de lijn en de incisie. Zijn cirkels, vierkanten en lijnen zijn geen versiering, maar ingrepen die het oppervlak veranderen, licht vangen en diepte voelbaar maken. Een lijn is bij hem niet zomaar een lijn, maar een schaduwrand, een grens, een visuele leidraad.

Voor steenbeeldhouwers is dat bijzonder inspirerend. Hun werk draait immers ook om lijnen en randen: de scherpe snede van een beitel, de zachte welving van een gepolijst vlak, of een zorgvuldig gemaakte groef. Dekkers laat zien hoe één goed geplaatste lijn een heel vlak tot leven kan brengen. Zijn spel met rechte en gebogen vormen roept spanning of juist rust op. Zijn onderzoek naar hoe een vierkant door een lijn kan worden verdeeld, of hoe een cirkel in een vlak kan opduiken of loskomen, biedt een helder denkraam. Voor beeldhouwers is dat een uitnodiging om bewuster met geometrie om te gaan, en lijnen niet alleen als vormen, maar als bouwstenen van betekenis te gebruiken.

Veel reliëfkunstenaars, zoals Ad Dekkers en Jan Schoonhoven – bekend van zijn witte kartonreliëfs – maken bewust gebruik van monochroom, vaak wit. Wat misschien lijkt op een beperking, blijkt juist een kracht: het haalt de aandacht weg van kleur en legt de focus op vorm, textuur en licht. Dat is ook voor de steenbeeldhouwer herkenbaar, die vaak werkt met de natuurlijke kleur van het materiaal. Zonder kleur krijgt het oppervlak zelf de hoofdrol. Schoonhovens werk, gemaakt van ribkarton en papier-maché, steeds wit geverfd, laat prachtig zien hoe licht speelt met kleine verschillen in structuur en richting. De herhaling van eenvoudige vormen zorgt voor een ritme van licht en schaduw, dat steeds verandert met het standpunt en de lichtinval.

Voor de beeldhouwer is dit een uitnodiging om te experimenteren met de afwerking van steen. Gepolijste delen weerkaatsen licht anders dan ruw gehakte, geschuurde of gebouchardeerde vlakken. Door die technieken slim te combineren, kan ook een beeldhouwer een rijk spel van licht en donker creëren – een soort schaduwpalet, zelfs in één soort steen. De ‘poëzie van wit op wit’ wordt dan de ‘poëzie van steen op steen’, waarin de textuur het oppervlak laat zingen.

De gevoeligheid voor licht is inherent aan deze monochrome, subtiel gemodelleerde werken. Omdat de diepteverschillen vaak minimaal zijn, worden de vormen en de ruimtelijke relaties voornamelijk gedefinieerd door de manier waarop het licht eroverheen strijkt. Een flauwe hoek, een lichte welving, een nauwelijks ingesneden lijn – elk detail wordt geaccentueerd of juist verzacht door de lichtval. Dit is een masterclass voor steenbeeldhouwers. Het leert ons dat beeldhouwen niet alleen gaat over het wegnemen van massa, maar evenzeer over het creëren van oppervlakken die een intieme dialoog aangaan met het licht. Het inspireert tot een grotere aandacht voor de afwerking, voor de precieze hoek waaronder vlakken elkaar ontmoeten, voor de manier waarop een curve het licht zal "rollen" en geleidelijk zal overgaan in schaduw. In ons atelier in Leiden moedigen we cursisten vaak aan om hun werk-in-uitvoering in verschillende lichtomstandigheden te bekijken, juist om deze subtiele interacties te leren zien en beheersen, een vaardigheid die door de studie van kunstenaars als Nicholson en Dekkers enorm wordt versterkt.

De geometrische abstractie en precisie die veel van deze kunstenaars gebruiken, kunnen sterk inspireren – vooral beeldhouwers die houden van een strakke, minimalistische of constructivistische stijl. Een ogenschijnlijk eenvoudige vorm zoals een perfect vierkant, een cirkel of een strakke lijn kan in steen een krachtige uitstraling hebben en een gevoel van rust en tijdloosheid oproepen.

Toch is steen een levend, natuurlijk materiaal – het kan onvoorspelbaar zijn. Juist daarin zit een interessante spanning: het contrast tussen de strakke, geometrische bedoeling van de kunstenaar en de eigen aard van de steen. Kun je een perfecte vorm uithakken uit een ruw blok graniet? En wat doet de natuurlijke tekening van de steen met hoe die vorm overkomt?
​
Die wisselwerking tussen idee en materiaal kan leiden tot beelden die én doordacht zijn én zintuiglijk rijk. De herhaling en het ritme van geometrische vormen, zoals je vaak ziet in reliëfs, kunnen beeldhouwers ook aanzetten tot het maken van modulaire werken – series waarin je met een paar basisvormen steeds nieuwe combinaties onderzoekt.

Een opvallend kenmerk van deze reliëfs en wandobjecten is hun ''objectheid''. In tegenstelling tot traditionele schilderijen, die je als vensters op een andere wereld bekijkt, tonen deze werken zichzelf als dingen in de ruimte – met massa, dikte en aanwezigheid. Ze gaan een relatie aan met de muur waarop ze hangen en met de ruimte eromheen.

Dat bewustzijn van een kunstwerk als zelfstandig object is iets wat beeldhouwers natuurlijk goed kennen. Door te bestuderen hoe deze reliëfs hun ‘object-zijn’ laten voelen, kan een beeldhouwer scherper nadenken over de presentatie van zijn eigen werk: moet er een sokkel onder? Hoe reageert het beeld op de ruimte eromheen? Hoe activeert of verandert het die ruimte?

Een interessante uitdaging is om de principes van zo’n wandreliëf vertalen naar een volledig vrijstaand, alzijdig beeldhouwwerk.  Hoe ontvouw je de gelaagde, maar relatief platte ruimte van een Nicholson-reliëf tot een volume dat van alle kanten bekeken moet worden? ​Welke lijnen, vlakken en texturen blijven werken, en wat moet je aanpassen om ze ruimtelijk te laten spreken?

De open ruimtes binnen het reliëf – de dieptes en uitsparingen – krijgen dan een nieuwe rol: het wordt ruimte waar je omheen kunt lopen, die je lijfelijk ervaart.

Tenslotte ligt er een diepe conceptuele resonantie in het werk van veel van deze kunstenaars. Ad Dekkers hield zich niet simpelweg bezig met mooie vormen; hij onderzocht op bijna wetenschappelijke wijze hoe lijnen, vlakken en vormen werken. Hij vroeg zich bijvoorbeeld af hoe je een vierkant kunt verdelen, of hoe een cirkel kan veranderen met een kleine ingreep.

Deze manier van denken – kunst als onderzoek – kan beeldhouwers inspireren om hun werk ook te zien als een zoektocht. Een manier om vragen te stellen over vorm, ruimte of betekenis, en die vragen te verkennen over meerdere beelden heen. Het kan leiden tot een persoonlijke, samenhangende beeldtaal, gebaseerd op eigen regels of fascinaties.

De modernistische drang naar eenvoud en een tijdloze vormtaal kan ook vandaag nog motiveren. Het helpt de beeldhouwer om verder te gaan dan decoratie, op zoek naar werk dat blijvende betekenis heeft.

De subtiliteit van deze reliëfs vraagt om aandachtig kijken. Ze geven zich niet meteen prijs, maar nodigen uit tot herhaling en reflectie. Kun je als beeldhouwer ook zulke werken maken? Beelden die de kijker blijven uitdagen, waar telkens iets nieuws in te ontdekken valt?​

De wereld van 3D-schilderijen en abstracte reliëfs is een rijke bron van inspiratie voor de hedendaagse steenbeeldhouwer. Deze kunstvorm spreekt een taal van ruimte, textuur, lijn en licht – een taal die beeldhouwers van nature begrijpen en gebruiken. Door te kijken naar het werk van kunstenaars als Ben Nicholson, Ad Dekkers en Jan Schoonhoven, scherpen we niet alleen ons oog voor deze kwaliteiten, maar verdiepen we ook ons begrip van hoe vorm en ruimte betekenis krijgen.

Bij Beeldhouwatelier Simone van Olst in Leiden moedigen wij, Simone en Alex, je aan om dit soort werk bewust te bekijken. Laat je inspireren door hun helderheid, precisie en stille kracht, en neem die inspiratie mee naar jouw eigen werkbank.

De subtiele diepte van het reliëf en de volle massa van steen kunnen samen een nieuw gesprek aangaan. Het is aan jou om dat gesprek vorm te geven, in jouw eigen beelden, op jouw eigen manier.