Met bibberende knieën en een borrelende buik zat ik zondag 28 juni in de auto. Alex zat achter het stuur, en terwijl het Nederlandse landschap onder onze wielen doorgleed en langzaam veranderde in het Belgische, voelde ik een zeldzame, bijna opgewonden spanning in mijn hele lijf. We waren onderweg naar Antwerpen, naar het KMSKA. Voor het eerst zou ik een grote, allesomvattende overzichtstentoonstelling van Antony Gormley gaan zien op het vasteland van Europa. Dat is voor mij niet zomaar een zondags uitje, dat is een ontmoeting met de man wiens visie op kunst en het menselijk lichaam diep in mijn eigen identiteit als beeldhouwer is gekerfd. Eenmaal binnen lieten we de drukte van de stad achter ons, pakten een warme mok koffie en thee en stapten de zalen binnen van de tentoonstelling Geestgrond.
Een monumentaal fenomeen
Wie de hedendaagse kunst een beetje volgt, weet dat Antony Gormley een monumentaal fenomeen is. Hij is zonder twijfel een van de belangrijkste en meest invloedrijke levende kunstenaars van de Britse kunstgeschiedenis. Hij won de prestigieuze Turner Prize, werd geridderd voor zijn onschatbare verdiensten aan de beeldhouwkunst en heeft een oeuvre opgebouwd dat wereldwijd iconisch is. Denk aan de gigantische Angel of the North, die stalen engel met de spanwijdte van een Boeing die waakt over het landschap van Newcastle, of aan Another Place, waarbij honderd loodzware gietijzeren figuren op het strand van Crosby permanent in de golven staan, overgeleverd aan het spel van eb en vloed. Gormley heeft de manier waarop we naar standbeelden kijken radicaal veranderd. Hij maakt geen heldenvereringen of anatomische kopieën van de buitenkant van een mens. Hij gebruikt zijn eigen lichaam als een instrument, een mal, om de existentiële ervaring van het mens-zijn te onderzoeken.
Wie de hedendaagse kunst een beetje volgt, weet dat Antony Gormley een monumentaal fenomeen is. Hij is zonder twijfel een van de belangrijkste en meest invloedrijke levende kunstenaars van de Britse kunstgeschiedenis. Hij won de prestigieuze Turner Prize, werd geridderd voor zijn onschatbare verdiensten aan de beeldhouwkunst en heeft een oeuvre opgebouwd dat wereldwijd iconisch is. Denk aan de gigantische Angel of the North, die stalen engel met de spanwijdte van een Boeing die waakt over het landschap van Newcastle, of aan Another Place, waarbij honderd loodzware gietijzeren figuren op het strand van Crosby permanent in de golven staan, overgeleverd aan het spel van eb en vloed. Gormley heeft de manier waarop we naar standbeelden kijken radicaal veranderd. Hij maakt geen heldenvereringen of anatomische kopieën van de buitenkant van een mens. Hij gebruikt zijn eigen lichaam als een instrument, een mal, om de existentiële ervaring van het mens-zijn te onderzoeken.
| Ruimtelijke logica en beleving De zalen in Antwerpen waar het werk van Gormley staat, versterken die visie op een adembenemende manier. Vergeet stoffige, klassieke museumruimtes. Deze zalen zijn juist helemaal wit, enorm hoog en ontworpen met heel bijzondere, dwingende bliklijnen. Die minimalistische, lichte architectuur doet iets geks met de loodzware gietijzeren en stalen sculpturen die er staan. De industriële, donkere figuren lijken in die enorme witte volumes bijna te zweven, terwijl hun fysieke massa tegelijkertijd loodzwaar op de vloer drukt. Door de uitgekiende bliklijnen word je van tientallen meters afstand al gedwongen om een relatie met de beelden aan te gaan. Je kijkt door een opeenvolging van gigantische witte doorgangen en ziet in de verte een eenzame, ijzeren gedaante die de ruimte in zijn eentje lijkt te balanceren. Voor een neurodivergent brein zoals het mijne, dat altijd aan staat en constant visuele prikkels absorbeert, was dit een intense ervaring. Je zoekt instinctief naar de ruimtelijke logica en voelt de spanning tussen de objecten vibreren door de lucht. |  |
Het monument in mijn eigen huid
Die ruimtelijke en fysieke spanning raakt mij persoonlijk tot in het diepste van mijn wezen. De verbinding die ik met het werk van Gormley voel, is namelijk allesbehalve theoretisch of vrijblijvend, het zit letterlijk in mijn huid verankerd. Op mijn onderarm staat zijn iconische sculptuur Still Standing getatoeëerd. Die inkt zit daar als het tastbare monument van een loodzware, persoonlijke overlevingstocht. Ik leef inmiddels al twintig jaar met de chronische ziekte sarcoïdose. Twintig jaar waarin mijn eigen lichaam regelmatig een vijandelijk strijdtoneel was, waarin vitale energie een kostbaar en schaars goed bleek, en waarin de harde realiteit van pijn en fysieke beperking mijn dagelijkse bedding vormde.
Wanneer je twintig jaar lang vecht tegen een ziekte die je longen en je gewrichten aanvalt, verandert je relatie met je eigen fysieke omhulsel fundamenteel. Je bent je pijnlijk bewust van de interne ruimte van je lichaam, van de duisternis achter je gesloten ogen en van de grenzen van je eigen massa. En dat is exact de kern van het hele oeuvre van Gormley. Hij laat zich insmeren met gips, ligt minutenlang doodstil in de donkere mal tot het hard is, en gebruikt die afdruk als de basis voor zijn beelden. Hij onderzoekt hoe het voelt om aan de binnenkant van de menselijke vorm te leven.
Toen ik jaren geleden voor het eerst oog in oog stond met Still Standing, voelde ik een schok van pure, rauwe herkenning. Daar stond een ijzeren figuur, gehavend door de elementen, zwaar, maar onwrikbaar rechtop. Ondanks de slijtage, ondanks de interne stormen: nog steeds staande. Dat beeld verwoordde exact mijn eigen weigering om op te geven. Het werd mijn persoonlijke mantra. Het herinnert me er elke dag aan, wanneer ik met mijn voeten in het stof van het atelier sta, dat het lichaam weliswaar breekbaar is, maar dat de menselijke wil een monumentale kracht bezit. Om die figuur nu in die immense, witte Antwerpse zalen te zien staan, bracht een enorme brok in mijn keel. Het herinnerde me eraan dat onze littekens en onze fysieke kwetsbaarheid niet iets zijn wat we moeten verbergen, maar dat ze juist de bron kunnen zijn van onze diepste artistieke noodzaak.
Als kunstenaar helpt deze persoonlijke geschiedenis mij enorm om in mijn eigen werk de absolute diepte op te zoeken. Het behoedt me voor oppervlakkigheid. Als je weet wat het is om te vechten met je eigen materie, met je eigen botten en spieren, dan ga je anders met een brok steen om. Je snapt dat een sculptuur pas echt gaat spreken als er een existentiële spanning in het oppervlak gekerfd staat. Dat is wat ik ook altijd probeer over te dragen in onze lessen: beeldhouwen is geen decoratief trucje. Het is een fysieke denksport waarin je jezelf onherroepelijk tegenkomt, in je goede en je mindere momenten.
Die ruimtelijke en fysieke spanning raakt mij persoonlijk tot in het diepste van mijn wezen. De verbinding die ik met het werk van Gormley voel, is namelijk allesbehalve theoretisch of vrijblijvend, het zit letterlijk in mijn huid verankerd. Op mijn onderarm staat zijn iconische sculptuur Still Standing getatoeëerd. Die inkt zit daar als het tastbare monument van een loodzware, persoonlijke overlevingstocht. Ik leef inmiddels al twintig jaar met de chronische ziekte sarcoïdose. Twintig jaar waarin mijn eigen lichaam regelmatig een vijandelijk strijdtoneel was, waarin vitale energie een kostbaar en schaars goed bleek, en waarin de harde realiteit van pijn en fysieke beperking mijn dagelijkse bedding vormde.
Wanneer je twintig jaar lang vecht tegen een ziekte die je longen en je gewrichten aanvalt, verandert je relatie met je eigen fysieke omhulsel fundamenteel. Je bent je pijnlijk bewust van de interne ruimte van je lichaam, van de duisternis achter je gesloten ogen en van de grenzen van je eigen massa. En dat is exact de kern van het hele oeuvre van Gormley. Hij laat zich insmeren met gips, ligt minutenlang doodstil in de donkere mal tot het hard is, en gebruikt die afdruk als de basis voor zijn beelden. Hij onderzoekt hoe het voelt om aan de binnenkant van de menselijke vorm te leven.
Toen ik jaren geleden voor het eerst oog in oog stond met Still Standing, voelde ik een schok van pure, rauwe herkenning. Daar stond een ijzeren figuur, gehavend door de elementen, zwaar, maar onwrikbaar rechtop. Ondanks de slijtage, ondanks de interne stormen: nog steeds staande. Dat beeld verwoordde exact mijn eigen weigering om op te geven. Het werd mijn persoonlijke mantra. Het herinnert me er elke dag aan, wanneer ik met mijn voeten in het stof van het atelier sta, dat het lichaam weliswaar breekbaar is, maar dat de menselijke wil een monumentale kracht bezit. Om die figuur nu in die immense, witte Antwerpse zalen te zien staan, bracht een enorme brok in mijn keel. Het herinnerde me eraan dat onze littekens en onze fysieke kwetsbaarheid niet iets zijn wat we moeten verbergen, maar dat ze juist de bron kunnen zijn van onze diepste artistieke noodzaak.
Als kunstenaar helpt deze persoonlijke geschiedenis mij enorm om in mijn eigen werk de absolute diepte op te zoeken. Het behoedt me voor oppervlakkigheid. Als je weet wat het is om te vechten met je eigen materie, met je eigen botten en spieren, dan ga je anders met een brok steen om. Je snapt dat een sculptuur pas echt gaat spreken als er een existentiële spanning in het oppervlak gekerfd staat. Dat is wat ik ook altijd probeer over te dragen in onze lessen: beeldhouwen is geen decoratief trucje. Het is een fysieke denksport waarin je jezelf onherroepelijk tegenkomt, in je goede en je mindere momenten.
 |  |  |
De kwetsbaarheid van het levende archief
Het absolute hoogtepunt van de tentoonstelling in het KMSKA was voor mij een specifieke zaal die voelde alsof we een heilige ruimte mochten betreden, de kraamkamer van zijn gigantische projecten. Gormley heeft namelijk een gigantisch deel van zijn uiterst persoonlijke atelierdocumentatie rechtstreeks vanuit zijn werkplaats in Londen naar het museum gebracht. Het was een overweldigende, intieme verzameling van ruwe schetsen, vroege tekeningen, materiaalproeven en vormonderzoeken. En wat het helemaal compleet maakte: ook een aanzienlijk deel van zijn immense boekencollectie vol inspiratie was in deze ruimte geplaatst. Boeken over architectuur, psychologie, filosofie, geschiedenis en natuurwetenschappen stonden daar zij aan zij met zijn eigen creatieve spinsels.
Er ging een enorme tederheid en menselijkheid uit van die ruimte. Je zag de twijfel van de meester. Je zag de honderden mislukte pogingen, de snelle krabbels op vloeipapier en de zoektocht naar de juiste ruimtelijke verhoudingen. Voor mijn neurodivergente brein, dat altijd op volle toeren draait en in een fractie van een seconde dwarsverbanden legt tussen schijnbaar ongerelateerde dingen, was dit een warm bad. Het was de ultieme bevestiging van hoe een creatieve databank werkt. Je moet die storm van visuele indrukken, boekenwijsheid en concepten ergens een thuis geven voordat je de fysieke wereld instapt. Mijn eigen methode van de 'chaos schriftjes', die ik in ons atelier met iedereen deel, is in feite precies hetzelfde principe in het klein. Het is het creëren van een tijdelijke, veilige bedding voor de chaos in je hoofd, zodat je daarna met focus aan het werk kunt gaan.
Het absolute hoogtepunt van de tentoonstelling in het KMSKA was voor mij een specifieke zaal die voelde alsof we een heilige ruimte mochten betreden, de kraamkamer van zijn gigantische projecten. Gormley heeft namelijk een gigantisch deel van zijn uiterst persoonlijke atelierdocumentatie rechtstreeks vanuit zijn werkplaats in Londen naar het museum gebracht. Het was een overweldigende, intieme verzameling van ruwe schetsen, vroege tekeningen, materiaalproeven en vormonderzoeken. En wat het helemaal compleet maakte: ook een aanzienlijk deel van zijn immense boekencollectie vol inspiratie was in deze ruimte geplaatst. Boeken over architectuur, psychologie, filosofie, geschiedenis en natuurwetenschappen stonden daar zij aan zij met zijn eigen creatieve spinsels.
Er ging een enorme tederheid en menselijkheid uit van die ruimte. Je zag de twijfel van de meester. Je zag de honderden mislukte pogingen, de snelle krabbels op vloeipapier en de zoektocht naar de juiste ruimtelijke verhoudingen. Voor mijn neurodivergente brein, dat altijd op volle toeren draait en in een fractie van een seconde dwarsverbanden legt tussen schijnbaar ongerelateerde dingen, was dit een warm bad. Het was de ultieme bevestiging van hoe een creatieve databank werkt. Je moet die storm van visuele indrukken, boekenwijsheid en concepten ergens een thuis geven voordat je de fysieke wereld instapt. Mijn eigen methode van de 'chaos schriftjes', die ik in ons atelier met iedereen deel, is in feite precies hetzelfde principe in het klein. Het is het creëren van een tijdelijke, veilige bedding voor de chaos in je hoofd, zodat je daarna met focus aan het werk kunt gaan.
Validatie door Sculpture Blocks
Terwijl Alex en ik met onze neus op de vitrines stonden te kijken, deed ik bovendien een ontdekking die me hardop deed lachen van puur plezier. Tussen de complexe studies en de zware materiaalproeven van Gormley lagen ze ineens: Sculpture blocks. Simpele, lichte hardschuim blokken die hij gebruikt om zijn volumes en driedimensionale verhoudingen snel in het klein uit te testen voordat hij ze in loodzwaar gietijzer of massief staal laat gieten.
Om dat specifieke materiaal wordt bij ons in het atelier nog wel eens lacherig gedaan. Mensen doen soms alsof het een minder materiaal is, een soort tweederangs speelgoed dat niet thuishoort in de serieuze beeldhouwkunst. Maar als jullie mijn blogs vaak lezen, dan weten jullie inmiddels wel hoe ontzettend prettig het is om hiermee te werken. Je kunt er waanzinnig gedetailleerd in werken, het respecteert de vormtaal en het is simpelweg fantastisch om heel snel een ruimtelijke schets uit te kunnen werken zonder dat je meteen kilo's steen hoeft weg te hakken. Dat een wereldwijd gevierde kunstenaar als Antony Gormley exact dit materiaal gebruikt om zijn iconische vormen te doorgronden, is de ultieme validatie voor onze lesmethode. Het haalt het elitaire, stijve randje van de kunstgeschiedenis af en brengt het terug naar de absolute essentie: we proberen allemaal gewoon met vallen en opstaan de leegte en de ruimte te begrijpen.
Terwijl Alex en ik met onze neus op de vitrines stonden te kijken, deed ik bovendien een ontdekking die me hardop deed lachen van puur plezier. Tussen de complexe studies en de zware materiaalproeven van Gormley lagen ze ineens: Sculpture blocks. Simpele, lichte hardschuim blokken die hij gebruikt om zijn volumes en driedimensionale verhoudingen snel in het klein uit te testen voordat hij ze in loodzwaar gietijzer of massief staal laat gieten.
Om dat specifieke materiaal wordt bij ons in het atelier nog wel eens lacherig gedaan. Mensen doen soms alsof het een minder materiaal is, een soort tweederangs speelgoed dat niet thuishoort in de serieuze beeldhouwkunst. Maar als jullie mijn blogs vaak lezen, dan weten jullie inmiddels wel hoe ontzettend prettig het is om hiermee te werken. Je kunt er waanzinnig gedetailleerd in werken, het respecteert de vormtaal en het is simpelweg fantastisch om heel snel een ruimtelijke schets uit te kunnen werken zonder dat je meteen kilo's steen hoeft weg te hakken. Dat een wereldwijd gevierde kunstenaar als Antony Gormley exact dit materiaal gebruikt om zijn iconische vormen te doorgronden, is de ultieme validatie voor onze lesmethode. Het haalt het elitaire, stijve randje van de kunstgeschiedenis af en brengt het terug naar de absolute essentie: we proberen allemaal gewoon met vallen en opstaan de leegte en de ruimte te begrijpen.
 |  |  |
De buit en de blik vooruit
Je snapt natuurlijk wel hoe deze middag moest eindigen. De inspiratie en de adrenaline gierden zo hard door mijn lijf dat ik na afloop onmogelijk rechtstreeks naar de auto kon lopen. De museumshop is in zo'n geval mijn absolute bondgenoot en ik heb hem dan ook zowat leeggetrokken met Gormley-merchandise. Alex liep hoofdschuddend achter me aan terwijl ik de ene na de andere dikke catalogus, boeken over zijn tekeningen, ansichtkaarten en specifieke publicaties in mijn mandje legde. Mijn interne creatieve databank had verse brandstof nodig en die heeft hij gekregen ook. Thuis liggen de boeken inmiddels verspreid over de tafel en ik kan niet ophouden met bladeren en lezen.
Deze overvloed aan visuele indrukken en diepe filosofie moet een uitweg krijgen. Ik kan dit niet zomaar voor mezelf houden aan mijn eigen bok. Dit moet gedeeld worden met onze community van beeldhouwers. Kunstenaar zijn betekent immers dat je nooit klaar bent met je eigen ontwikkeling. Je bent nooit uitgeleerd, nooit klaar met introspectie en reflectie. Je komt jezelf elke dag tegen, in je goede en je mindere momenten. Gormley heeft mijn blik op de verhouding tussen de binnenruimte van de steen en de buitenruimte van het atelier weer vlijmscherp gezet. En dat brengt me bij een grote droom die sinds afgelopen zondag keihard vorm begint te krijgen in mijn hoofd: ik wil dolgraag een exclusieve, diepgaande lezing gaan geven over het werk en de filosofie van Antony Gormley, onmiddellijk gekoppeld aan een grensverleggende workshop in ons eigen atelier.
Je snapt natuurlijk wel hoe deze middag moest eindigen. De inspiratie en de adrenaline gierden zo hard door mijn lijf dat ik na afloop onmogelijk rechtstreeks naar de auto kon lopen. De museumshop is in zo'n geval mijn absolute bondgenoot en ik heb hem dan ook zowat leeggetrokken met Gormley-merchandise. Alex liep hoofdschuddend achter me aan terwijl ik de ene na de andere dikke catalogus, boeken over zijn tekeningen, ansichtkaarten en specifieke publicaties in mijn mandje legde. Mijn interne creatieve databank had verse brandstof nodig en die heeft hij gekregen ook. Thuis liggen de boeken inmiddels verspreid over de tafel en ik kan niet ophouden met bladeren en lezen.
Deze overvloed aan visuele indrukken en diepe filosofie moet een uitweg krijgen. Ik kan dit niet zomaar voor mezelf houden aan mijn eigen bok. Dit moet gedeeld worden met onze community van beeldhouwers. Kunstenaar zijn betekent immers dat je nooit klaar bent met je eigen ontwikkeling. Je bent nooit uitgeleerd, nooit klaar met introspectie en reflectie. Je komt jezelf elke dag tegen, in je goede en je mindere momenten. Gormley heeft mijn blik op de verhouding tussen de binnenruimte van de steen en de buitenruimte van het atelier weer vlijmscherp gezet. En dat brengt me bij een grote droom die sinds afgelopen zondag keihard vorm begint te krijgen in mijn hoofd: ik wil dolgraag een exclusieve, diepgaande lezing gaan geven over het werk en de filosofie van Antony Gormley, onmiddellijk gekoppeld aan een grensverleggende workshop in ons eigen atelier.
Een uitdaging voor de gevorderde beeldhouwer
Het is een waanzinnige uitdaging voor de gevorderde beeldhouwer. Want waar Gormley werkt met toevoeging en gietprocessen, werken wij in de steen natuurlijk met subtractie, met het rigoureus weghalen van massa. Hoe vertaal je die gormleyiaanse focus op de innerlijke ruimte naar een blok weerbarstig albast? Hoe pas je de filosofie van Simone Weil en haar meesterwerk De noodzaak van geworteld zijn toe als bedding voor je techniek, terwijl je tegelijkertijd de moed opbrengt om de veilige geworteldheid van je routine los te laten? We gaan leren kijken met onze ogen dicht, we gaan de spiegelmethode inzetten om onze eigen blinde vlekken te ontmaskeren en we gaan beelden maken die de omringende ruimte actief opeisen.
Terwijl Alex en ik deze plannen op de terugweg in de auto al vloeiend met elkaar doorspraken, besefte ik weer hoe belangrijk de komende maanden voor ons gaan worden. De herfst- en winteracademies komen binnenkort online en de energie van deze tentoonstelling gaat ongetwijfeld de motor worden achter die intensieve binnensessies. Als buiten de najaarsstormen over de Kenauweg jagen en de dagen korter worden, gaan wij binnen aan de bok de absolute diepte opzoeken. We gaan grotere beslissingen durven nemen, we laten de vijl definitief liggen omdat we raspen en de steen niet willen dichtslaan, en we vieren de rauwe beitelsporen. Onthoud wel dat we streng blijven op de regels van de werkplaats: open sandalen zijn absoluut verboden vanwege de veiligheid, en hameren doet een timmerman, een beeldhouwer die hakt met zijn hele lijf vanuit zijn core. Zorg dat je klaarstaat om je in te schrijven zodra de data live gaan, want ik kan je verzekeren dat dit najaarstraject intenser wordt dan ooit tevoren.
Nu ben ik ontzettend benieuwd naar jouw verhaal. Hoe ervaar jij de verhouding tussen je eigen lichaam en de massa van de steen als je aan het werk bent? Heb je het werk van Antony Gormley weleens in het echt gezien, en wat deed dat met jouw blik op ruimtelijke spanning? En belangrijker nog: zou jij erbij willen zijn als we die lezing en workshop over zijn werk gaan organiseren? Laat hieronder een reactie achter onder dit blog, ik wil het ontzettend graag van je horen en samen de dialoog aangaan!
Het is een waanzinnige uitdaging voor de gevorderde beeldhouwer. Want waar Gormley werkt met toevoeging en gietprocessen, werken wij in de steen natuurlijk met subtractie, met het rigoureus weghalen van massa. Hoe vertaal je die gormleyiaanse focus op de innerlijke ruimte naar een blok weerbarstig albast? Hoe pas je de filosofie van Simone Weil en haar meesterwerk De noodzaak van geworteld zijn toe als bedding voor je techniek, terwijl je tegelijkertijd de moed opbrengt om de veilige geworteldheid van je routine los te laten? We gaan leren kijken met onze ogen dicht, we gaan de spiegelmethode inzetten om onze eigen blinde vlekken te ontmaskeren en we gaan beelden maken die de omringende ruimte actief opeisen.
Terwijl Alex en ik deze plannen op de terugweg in de auto al vloeiend met elkaar doorspraken, besefte ik weer hoe belangrijk de komende maanden voor ons gaan worden. De herfst- en winteracademies komen binnenkort online en de energie van deze tentoonstelling gaat ongetwijfeld de motor worden achter die intensieve binnensessies. Als buiten de najaarsstormen over de Kenauweg jagen en de dagen korter worden, gaan wij binnen aan de bok de absolute diepte opzoeken. We gaan grotere beslissingen durven nemen, we laten de vijl definitief liggen omdat we raspen en de steen niet willen dichtslaan, en we vieren de rauwe beitelsporen. Onthoud wel dat we streng blijven op de regels van de werkplaats: open sandalen zijn absoluut verboden vanwege de veiligheid, en hameren doet een timmerman, een beeldhouwer die hakt met zijn hele lijf vanuit zijn core. Zorg dat je klaarstaat om je in te schrijven zodra de data live gaan, want ik kan je verzekeren dat dit najaarstraject intenser wordt dan ooit tevoren.
Nu ben ik ontzettend benieuwd naar jouw verhaal. Hoe ervaar jij de verhouding tussen je eigen lichaam en de massa van de steen als je aan het werk bent? Heb je het werk van Antony Gormley weleens in het echt gezien, en wat deed dat met jouw blik op ruimtelijke spanning? En belangrijker nog: zou jij erbij willen zijn als we die lezing en workshop over zijn werk gaan organiseren? Laat hieronder een reactie achter onder dit blog, ik wil het ontzettend graag van je horen en samen de dialoog aangaan!
RSS-feed
