In ons atelier aan de Kenauweg in Leiden, waar de geur van versplinterd marmer en de zachte glans van albast de dagelijkse realiteit vormen, hoor ik vaak cursisten zeggen: "Ik kijk naar mijn steen, maar ik weet niet wat ik moet doen." Dit is het startpunt van een fascinerende reis die elke maker moet afleggen. In de beeldhouwkunst maken we namelijk een cruciaal onderscheid tussen drie niveaus van waarneming: kijken, zien en begrijpen.
Hoewel deze termen in het dagelijks spraakgebruik vaak door elkaar worden gehaald, vertegenwoordigen ze in de context van het atelier drie totaal verschillende stadia van artistieke en neurologische verwerking. Om de sprong te maken van een enthousiaste beginner naar een maker met autoriteit, moet je de diepte van deze verschillen doorgronden. Mijn naam is Simone van Olst, welkom bij mijn blog. Deze keer onderzoeken we de academische fundamenten van de visuele perceptie en de artistieke consequenties van een werkelijk 'ziende' blik.
Hoewel deze termen in het dagelijks spraakgebruik vaak door elkaar worden gehaald, vertegenwoordigen ze in de context van het atelier drie totaal verschillende stadia van artistieke en neurologische verwerking. Om de sprong te maken van een enthousiaste beginner naar een maker met autoriteit, moet je de diepte van deze verschillen doorgronden. Mijn naam is Simone van Olst, welkom bij mijn blog. Deze keer onderzoeken we de academische fundamenten van de visuele perceptie en de artistieke consequenties van een werkelijk 'ziende' blik.
1. Kijken: de passieve registratie (de oculaire input)
Kijken is het meest basale niveau. Het is een biologisch proces waarbij lichtstralen op je retina vallen en door de oogzenuw naar de visuele cortex worden gestuurd. Het is wat de filosoof Martin Heidegger zou omschrijven als het louter 'voorhanden' zijn van objecten. Je registreert dat er een blok steen voor je staat, je ziet de kleur, de omvang en de globale vorm.
Kijken is het meest basale niveau. Het is een biologisch proces waarbij lichtstralen op je retina vallen en door de oogzenuw naar de visuele cortex worden gestuurd. Het is wat de filosoof Martin Heidegger zou omschrijven als het louter 'voorhanden' zijn van objecten. Je registreert dat er een blok steen voor je staat, je ziet de kleur, de omvang en de globale vorm.
| Academisch gezien spreken we hier over 'bottom-up processing'. Je hersenen ontvangen ruwe data (pixels, lichtintensiteit, golflengtes) zonder daar direct een diepere betekenis aan te geven. In het atelier is dit de fase waarin je de steen nog als een 'ding' ervaart, een obstakel dat nog geen vorm heeft. Veel makers blijven in deze fase hangen omdat ze overweldigd worden door de materie. Ze kijken naar de buitenkant, maar dringen niet door tot de logica van de steen. Een niet-traditioneel voorbeeld hiervan is de manier waarop een computer een steen 'kijkt' via een 3D-scan. De computer registreert miljoenen punten (een point cloud), maar heeft geen flauw benul van wat die punten betekenen. Hij 'kijkt' perfect, maar 'ziet' niets. Als maker moet je oppassen dat je niet als een scanner naar je werk kijkt; louter registreren dat een lijn scheef loopt is niet genoeg om hem te verbeteren. |  |
2. Zien: de actieve constructie (de cognitieve interpretatie)
Zien is een fundamenteel andere ervaring. Zien is kijken met een intentie. Het is het moment waarop je hersenen de ruwe data gaan organiseren volgens de principes van de Gestalt-psychologie. Je ziet niet meer alleen een brok steen; je ziet lijnen, volumes, schaduwen en ritmes.
Wanneer je 'ziet', gebruik je 'top-down processing'. Je eerdere ervaringen, je kennis van de anatomie (denk aan de 'baguettes' en 'croissants') en je artistieke voorkeuren kleuren wat je waarneemt. Je begint patronen te herkennen. In plaats van een vlek in de albast zie je een mogelijk lichtkanaal. In plaats van een bult zie je de aanzet van een rugspier.
De rol van de 'saccades'
Neurologisch gezien verandert je oogbeweging. Waar je bij kijken je ogen doelloos laat dwalen, maakt je oog bij zien gerichte sprongen, zogenaamde saccades. Je ogen zoeken de contrastpunten op: de grens tussen licht en donker, de scherpte van een contour. Je hersenen construeren op basis van deze fragmenten een mentaal model.
Artistiek gezien is dit de fase van de 'selectieve blindheid'. Om werkelijk te kunnen zien, moet je leren bepaalde zaken te negeren. Als je een torso maakt, moet je de kleur van de steen even 'vergeten' om de zuivere vorm van de 'mandarijnpartjes' van de borsten te kunnen beoordelen. Zien is dus ook een proces van filtering; je ontdoet de visuele input van ruis om de essentie van de vorm over te houden.
Zien is een fundamenteel andere ervaring. Zien is kijken met een intentie. Het is het moment waarop je hersenen de ruwe data gaan organiseren volgens de principes van de Gestalt-psychologie. Je ziet niet meer alleen een brok steen; je ziet lijnen, volumes, schaduwen en ritmes.
Wanneer je 'ziet', gebruik je 'top-down processing'. Je eerdere ervaringen, je kennis van de anatomie (denk aan de 'baguettes' en 'croissants') en je artistieke voorkeuren kleuren wat je waarneemt. Je begint patronen te herkennen. In plaats van een vlek in de albast zie je een mogelijk lichtkanaal. In plaats van een bult zie je de aanzet van een rugspier.
De rol van de 'saccades'
Neurologisch gezien verandert je oogbeweging. Waar je bij kijken je ogen doelloos laat dwalen, maakt je oog bij zien gerichte sprongen, zogenaamde saccades. Je ogen zoeken de contrastpunten op: de grens tussen licht en donker, de scherpte van een contour. Je hersenen construeren op basis van deze fragmenten een mentaal model.
Artistiek gezien is dit de fase van de 'selectieve blindheid'. Om werkelijk te kunnen zien, moet je leren bepaalde zaken te negeren. Als je een torso maakt, moet je de kleur van de steen even 'vergeten' om de zuivere vorm van de 'mandarijnpartjes' van de borsten te kunnen beoordelen. Zien is dus ook een proces van filtering; je ontdoet de visuele input van ruis om de essentie van de vorm over te houden.
3. Begrijpen: de haptische integratie (de somatische wijsheid)
Begrijpen is het hoogste niveau van waarneming in het atelier. Dit gaat verder dan de ogen; dit is waar de visuele informatie versmelt met je haptische intelligentie en je technische meesterschap. Begrijpen betekent dat je niet alleen ziet wat er staat, maar dat je weet waarom het daar staat en hoe het zich verhoudt tot de rest van de steen.
Dit niveau wordt academisch ondersteund door de theorie van 'embodied cognition'. Je begrijpt de vorm omdat je hem intern 'mee-voelt'. Wanneer je een diepe plooi bij het 'rookworstje' onder de navel begrijpt, voel je de spanning van die plooi in je eigen lichaam. Je begrijpt hoe de massa van de bovenbuik overvloeit in de bekkenrand.
Begrijpen is het hoogste niveau van waarneming in het atelier. Dit gaat verder dan de ogen; dit is waar de visuele informatie versmelt met je haptische intelligentie en je technische meesterschap. Begrijpen betekent dat je niet alleen ziet wat er staat, maar dat je weet waarom het daar staat en hoe het zich verhoudt tot de rest van de steen.
Dit niveau wordt academisch ondersteund door de theorie van 'embodied cognition'. Je begrijpt de vorm omdat je hem intern 'mee-voelt'. Wanneer je een diepe plooi bij het 'rookworstje' onder de navel begrijpt, voel je de spanning van die plooi in je eigen lichaam. Je begrijpt hoe de massa van de bovenbuik overvloeit in de bekkenrand.
 | De architectuur van de weerstand Begrijpen in de steen betekent ook dat je de materiële logica doorgrondt. Je ziet een barst in het marmer en je begrijpt direct wat dit betekent voor de slagkracht die je mag gebruiken. Je ziet de transparantie van de albast en je begrijpt hoe dun de wand moet zijn om de gewenste gloed te bereiken. Dit is geen theoretische kennis, maar een vorm van 'tacit knowledge' (stilzwijgende kennis) die is opgeslagen in je spiergeheugen. Een niet-traditioneel voorbeeld: denk aan een ervaren scheepsbouwer die naar de romp van een schip kijkt. Hij ziet niet alleen de vorm van het hout; hij begrijpt de druk van het water tegen de boeg. Zo begrijpt een beeldhouwer de 'druk' van de vorm tegen de lucht. Het begrijpen is het moment waarop de inconsistentie (waar we het in de vorige blogs over hadden) een bewuste keuze wordt. Je begrijpt dat die ene ruwe plek nodig is om de rest van het beeld te laten 'ademen'. |
4. De transitie: van kijken naar begrijpen aan de bok
Aan de Kenauweg helpen Alex en ik je om deze overstap te maken. Veel cursisten raken gefrustreerd omdat ze 'kijken' en direct willen 'begrijpen', maar de tussenstap van het 'zien' overslaan.
De 'anatomische filter' methode
Een methode die we gebruiken om het 'zien' te stimuleren, is het benoemen van etensvormen. Door een complexe heuppartij te benoemen als een 'croissant', dwingen we je hersenen om de ruwe data (kijken) te categoriseren in een begrijpelijk volume (zien). Zodra je de croissant 'ziet', kun je gaan 'begrijpen' hoe de draaiing van die croissant de rest van de torso beïnvloedt.
De vertraging als instrument
Om tot begrijpen te komen, is vertraging noodzakelijk. In de psychologie van de waarneming weten we dat snelle beslissingen vaak gebaseerd zijn op vooroordelen (heuristieken). Door je te dwingen om eerst je Handschrift-Dagboek in te vullen of het Haptisch Analyse-Kader te doorlopen, vertragen we je proces. Deze vertraging stelt de hersenen in staat om van de primaire visuele cortex naar de associatiegebieden in de pariëtale kwab te schakelen, waar de werkelijke integratie van vorm en betekenis plaatsvindt.
Aan de Kenauweg helpen Alex en ik je om deze overstap te maken. Veel cursisten raken gefrustreerd omdat ze 'kijken' en direct willen 'begrijpen', maar de tussenstap van het 'zien' overslaan.
De 'anatomische filter' methode
Een methode die we gebruiken om het 'zien' te stimuleren, is het benoemen van etensvormen. Door een complexe heuppartij te benoemen als een 'croissant', dwingen we je hersenen om de ruwe data (kijken) te categoriseren in een begrijpelijk volume (zien). Zodra je de croissant 'ziet', kun je gaan 'begrijpen' hoe de draaiing van die croissant de rest van de torso beïnvloedt.
De vertraging als instrument
Om tot begrijpen te komen, is vertraging noodzakelijk. In de psychologie van de waarneming weten we dat snelle beslissingen vaak gebaseerd zijn op vooroordelen (heuristieken). Door je te dwingen om eerst je Handschrift-Dagboek in te vullen of het Haptisch Analyse-Kader te doorlopen, vertragen we je proces. Deze vertraging stelt de hersenen in staat om van de primaire visuele cortex naar de associatiegebieden in de pariëtale kwab te schakelen, waar de werkelijke integratie van vorm en betekenis plaatsvindt.
| 5. Waarom 'begrijpen' leidt tot meesterschap De maker die 'begrijpt', werkt niet meer tegen de steen, maar ermee. Je begrijpt dat een breuk (zie ons 'Protocol voor de Breuk') geen technisch falen is, maar een structurele reactie van het materiaal. Omdat je het materiaal begrijpt, kun je de breuk artistiek integreren. Academisch gezien spreken we hier over de overgang van 'routine expertise' naar 'adaptive expertise'. De routine-expert kan een kunstje (kijken en nadoen). De adaptieve expert begrijpt de onderliggende principes en kan zijn handelen aanpassen aan elke unieke steen. Dit is de reden waarom Alex en ik zo hameren op de diepgang in onze blogs: we willen niet dat je alleen leert hoe je een beitel vasthoudt; we willen dat je de taal van de materie begrijpt. |  |
De open blik in het atelier
Het verschil tussen kijken, zien en begrijpen is het verschil tussen een toeschouwer zijn van je eigen werk en de regisseur worden van de steen. Wanneer je bij ons aan de Kenauweg staat, daag ik je uit om kritisch te zijn op je eigen waarneming. Vraag jezelf af: "Ben ik nu alleen aan het kijken naar deze bult in het marmer, of zie ik de spanning van de vorm? En begrijp ik hoe deze massa zich verhoudt tot de leegte eromheen?"
De weg naar een meesterlijk beeld is de weg naar een meesterlijke blik. De steen onthult zijn geheimen niet aan wie alleen kijkt; hij onthult ze aan wie de moed heeft om te zien en de discipline om te begrijpen. Je handen zijn de instrumenten, maar je waarneming is de gids.
Het verschil tussen kijken, zien en begrijpen is het verschil tussen een toeschouwer zijn van je eigen werk en de regisseur worden van de steen. Wanneer je bij ons aan de Kenauweg staat, daag ik je uit om kritisch te zijn op je eigen waarneming. Vraag jezelf af: "Ben ik nu alleen aan het kijken naar deze bult in het marmer, of zie ik de spanning van de vorm? En begrijp ik hoe deze massa zich verhoudt tot de leegte eromheen?"
De weg naar een meesterlijk beeld is de weg naar een meesterlijke blik. De steen onthult zijn geheimen niet aan wie alleen kijkt; hij onthult ze aan wie de moed heeft om te zien en de discipline om te begrijpen. Je handen zijn de instrumenten, maar je waarneming is de gids.
RSS-feed
