Houding en emotie: hoe een kleine draai in de torso een heel ander verhaal vertelt

In de vijfentwintig jaar dat ik, Simone van Olst, cursisten begeleid in ons atelier aan de Kenauweg in Leiden, heb ik ontdekt dat de meest gestelde vraag niet gaat over hoe je een spier hakt, maar over hoe je die spier laat spreken! Als anatomie-expert is het mijn passie om je te laten inzien dat het menselijk lichaam geen statische verzameling botten is, maar een instrument voor pure emotie.

Een sculptuur kan anatomisch perfect zijn, maar zonder de juiste houding blijft het een koud object. De werkelijke magie ontstaat in de afwijking: in de torsie en in de manier waarop de zwaartekracht trekt aan een lichaam dat gebukt gaat onder verdriet, of juist opveert van vreugde. Deze werkwijze gaan we ook inzetten tijdens de vijfdaagse Anatomische torso masterclass die plaatsvindt op 7, 8, 9, 15 en 16 mei!

De wetenschap van voelen en vormen
Om de relatie tussen houding en emotie echt te doorgronden, duiken we in de fascinerende wereld van embodied cognition. Onderzoek toont aan dat de communicatie tussen onze geest en ons lichaam twee kanten op werkt. Niet alleen bepaalt onze emotie onze houding, maar onze houding beïnvloedt ook ons humeur! Voor een beeldhouwer is dit fundamentele kennis.

​Wanneer je een figuur hakt met een lichte draai in de nekwervels en schouders die naar binnen vallen, creëer je een krachtige neurologische trigger bij de toeschouwer. Dankzij onze spiegelneuronen voelen we de spanning in de steen direct in ons eigen lichaam. Je hakt dus niet zomaar verdriet; je hakt heel specifiek de verkorting van de kleine borstspier (musculus pectoralis minor) en de lichte bolling van de bovenrug (thoracale kyfose). Dat is de kunst van het regisseren van emotie!

De kracht van asymmetrie
In het atelier zien we vaak dat een beeld medisch gezien klopt, maar toch star of zelfs arrogant aanvoelt. Dit komt meestal door een teveel aan symmetrie. In de natuur is volledige symmetrie zeldzaam en wordt het vaak geassocieerd met agressie of paraatheid. Juist de kwetsbaarheid van asymmetrie raakt de toeschouwer. Een minieme verschuiving van de middellijn van de buik (linea alba) of een lichte kanteling van het bekken maakt een beeld direct menselijk en benaderbaar. Het is fantastisch om te zien hoe een paar millimeter aan de zijkant van de heup de hele 'toon' van het marmer kan veranderen van koud naar warm. Een kleine draaiing in de lendenwervels (lumbale wervels) vertelt plotseling een indrukwekkend verhaal van twijfel of juist vastberadenheid.

De biomechanica van onze geschiedenis
Onze emoties zijn diep verankerd in onze evolutie. Bij angst trekken we onbewust onze schouders op — een actie van de monnikskapspier (musculus trapezius) en de schouderbladheffer (levator scapulae) — om onze nek te beschermen. Tegelijkertijd spant de lendenspier (psoas) zich aan, klaar voor actie. Als beeldhouwer vertaal je deze oerreacties naar de steen door bijvoorbeeld de schouderbladen hoger op de ribbenkast te plaatsen. Expertise betekent weten dat emotie in de hele kinetische keten zit. Ik wil dat je leert kijken als een anatoom en voelt als een psycholoog, zodat elke vezel in je beeld bijdraagt aan het verhaal.

De tijdloze dynamiek van contraposto
Een cruciaal concept in de weergave van leven is de torsie of de tegenhouding (contraposto). Dit principe, geperfectioneerd in de klassieke oudheid, brengt marmer tot leven. Door het gewicht naar één been (het standbeen) te verplaatsen terwijl het andere been (het speelbeen) ontspant, ontstaat er een schitterende kettingreactie. Het bekken kantelt, de ruggengraat maakt een corrigerende S-bocht en de schouders kantelen mee om de balans te bewaren. Het contrast tussen de spanning van de middelste bilspier (musculus gluteus medius) aan de ene kant en de zachtheid aan de andere kant wekt de suggestie van beweging. Een stilstaand beeld lijkt hierdoor alsof het elk moment een stap vooruit kan zetten!

Inspiratie uit de kunstgeschiedenis
​Kijk maar eens naar de Laocoön Group, een van de meest dramatische uitingen van pijn uit de oudheid. Hier zie je een uiterste torsie waarbij de ribbenkast maximaal is uitgezet door ademnood. De tussenribspieren (musculi intercostales) tussen de ribben zijn zichtbaar getrokken. Dit staat in schril contrast met de sereniteit van vroege Griekse of boeddhistische beelden, waar de torsie minimaal is en de houding gericht is op innerlijke balans en vrede. Jouw keuze voor de houding is je allerbelangrijkste artistieke statement.

Techniek ontmoet visie
Het vastleggen van een complexe houding is een heerlijke uitdaging voor je ruimtelijk inzicht! Zodra een figuur draait, verschuiven alle anatomische ijkpunten. De middellijn van de buik (linea alba) maakt een parabool en de voorste bekkenpunt (spina iliaca) wordt geaccentueerd door het licht of verdwijnt juist in de schaduw. In het atelier gebruiken we 'anatomische assen' om de weg te vinden. Als de lijnen van de schouders en heupen naar elkaar toe neigen, ontstaat er direct actie en leven. Het is de kunst om de 'houding' van het blok al in de eerste tien procent van je werk te vangen.

De psychologie van de vorm
​Ook de 'openheid' van een houding spreekt boekdelen. Een open houding straalt dominantie uit, terwijl een gesloten houding met opgetrokken knieën direct een gevoel van introversie of bescherming oproept. Soms is een fragment al genoeg om het hele verhaal te vertellen. Het gaat om het vinden van het zwaartepunt. Zelfs bij een extreme houding, waarbij de torso ver overhellen om verlies uit te drukken, zoeken we naar manieren om dit technisch te ondersteunen zonder de emotie te verliezen. De keuze van het materiaal speelt hierbij een grote rol; een fijne, compacte steen laat immers meer gewaagde torsies toe.

De persoonlijkheid in de steen
De ultieme motivatie is om je beelden te laten 'spreken'. Door anatomie te gebruiken als taal, overstijg je het ambacht en word je een ware kunstenaar. Je leert hoe je de spanning in de borst-sleutelbeen-tepelspier (musculus sternocleidomastoideus) gebruikt om verlangen uit te drukken, of hoe rimpelingen over de ribbenkast een diepe zucht suggereren.

Doe het zelf!
Ik nodig je uit om uit je comfortzone te stappen en de imperfectie van emotie toe te laten. Durf die torso te draaien! Tijdens onze vijfdaagse Anatomische torso masterclass werken we met elkaar om deze nuances te vangen. Je zult merken dat je met een hernieuwde passie voor je blok steen staat. Je hakt niet langer een figuur; je hakt een aanwezigheid. De weg naar een beeld met persoonlijkheid loopt via de ruggengraat van de emotie.

​Ben jij klaar om die draai te maken? Ik zie je graag in Leiden om samen de anatomie van het gevoel te vereeuwigen!