Er is één fenomeen dat ik telkens weer zie terugkeren in het atelier: de strijd tussen de binnenwereld van de maker en de fysieke realiteit van de driedimensionale ruimte. Beeldhouwen in steen is een unieke discipline omdat het je dwingt om constant te schakelen tussen twee uitersten. Aan de ene kant heb je de intuïtie – dat flitsende, bijna ongrijpbare gevoel in je onderbuik dat je vertelt waar de vorm naartoe moet. Aan de andere kant heb je de meedogenloze wetten van de fysica en de geometrie, die we samenvatten in één essentieel begrip: de rondgang. In deze blog gaan we deze spanning volledig uitpluizen. We onderzoeken de neurologie achter intuïtief maken, de wiskundige noodzaak van de beweging rondom de steen en waarom de 'rondgang' het verschil maakt tussen een aardig object en een monumentaal meesterwerk.
Veel makers die bij mij, Simone van Olst, binnenkomen, zijn bang dat 'techniek' of 'regels' hun creativiteit zullen doden. Ze willen puur vanuit hun gevoel werken, als een soort oerkracht die de steen te lijf gaat. Maar wat Alex Sluimer en ik in een kwart eeuw atelierpraktijk hebben geleerd, is dat intuïtie zonder ruimtelijke controle leidt tot een artistieke doodlopende weg. Je kunt een fantastisch 'gevoel' hebben bij een brok albast uit onze webshop Samstone, maar als je niet begrijpt hoe die intuïtie zich vertaalt naar een object dat van alle 360 graden moet kloppen, dan eindig je met een gefrustreerd proces.
Veel makers die bij mij, Simone van Olst, binnenkomen, zijn bang dat 'techniek' of 'regels' hun creativiteit zullen doden. Ze willen puur vanuit hun gevoel werken, als een soort oerkracht die de steen te lijf gaat. Maar wat Alex Sluimer en ik in een kwart eeuw atelierpraktijk hebben geleerd, is dat intuïtie zonder ruimtelijke controle leidt tot een artistieke doodlopende weg. Je kunt een fantastisch 'gevoel' hebben bij een brok albast uit onze webshop Samstone, maar als je niet begrijpt hoe die intuïtie zich vertaalt naar een object dat van alle 360 graden moet kloppen, dan eindig je met een gefrustreerd proces.
| De neurologie van het intuïtieve moment Laten we eerst eens kijken naar wat die 'intuïtie' eigenlijk is. Het is geen magie. Wetenschappelijk gezien is intuïtie een vorm van extreem snelle patroonherkenning. De psycholoog Gary Klein heeft hier uitgebreid onderzoek naar gedaan in zijn theorie over Recognition-Primed Decision Making (RPD). Wanneer jij naar een steen kijkt en 'weet' waar je moet slaan, raadpleegt je brein in een fractie van een seconde een enorme databank aan eerdere ervaringen. Je herkent de manier waarop het licht valt op de kristalstructuur van het marmer, je herkent de spanning in een breuklijn, en je koppelt dat aan vormen die je eerder hebt gezien, in musea of in de natuur. Deze intuïtie is essentieel omdat het de 'vonk' van het kunstwerk is. Het is wat jouw werk onderscheidt van een machinaal geproduceerd object. Maar deze intuïtie is ook verraderlijk. Onze hersenen zijn namelijk van nature lui; ze willen de wereld graag in twee dimensies begrijpen. Dit komt door onze visuele verwerking: we kijken naar de voorkant van een object en onze hersenen 'vullen de rest in' op basis van aannames. Dit noemen we in de psychologie amodal completion. En dat is precies waar de intuïtieve hakker de fout in gaat. Hij hakt wat hij denkt te zien, in plaats van wat er werkelijk in de ruimte staat. |  |
De rondgang: een techniek van de voeten
Hier komt de rondgang om de hoek kijken. De rondgang is de enige remedie tegen de bedrieglijke aard van onze eigen waarneming. Alex en ik zeggen het vaak: beeldhouwen doe je met je voeten. Je moet in beweging blijven. De rondgang is de discipline om na elke reeks slagen, of zelfs na elke slag, je positie ten opzichte van de steen te veranderen. Waarom is dit zo cruciaal? Omdat elke nieuwe invalshoek een nieuwe waarheid onthult over de vorm.
Stel je voor dat je aan een torso werkt. Aan de voorkant lijkt de lijn van de zij prachtig vloeiend. Je intuïtie zegt: "Dit is het, niet meer aankomen." Maar zodra je 45 graden naar links stapt, zie je dat diezelfde lijn aan de achterkant een enorme deuk veroorzaakt in de rugpartij. De rondgang confronteert je met de gevolgen van je daden in de diepte. Het dwingt je om de 'horizon' van je beeld constant te controleren. Zonder deze voortdurende fysieke verplaatsing verliest de beeldhouwer de ruimtelijke samenhang uit het oog, waardoor het werkstuk reduceert tot een 'dikke tekening' in plaats van een waarlijk ruimtelijk beeldhouwwerk.
Deze 'dikke tekening' is de grootste valkuil voor de beginnende en zelfs de gevorderde beeldhouwer. De rondgang dwingt je om 'in de ronde' te denken. In de wiskunde noemen we dit de overgang van euclidische meetkunde op een plat vlak naar ruimtelijke topologie. Je bent bezig met het beheren van volumes die elkaar verdringen in de ruimte.
Hier komt de rondgang om de hoek kijken. De rondgang is de enige remedie tegen de bedrieglijke aard van onze eigen waarneming. Alex en ik zeggen het vaak: beeldhouwen doe je met je voeten. Je moet in beweging blijven. De rondgang is de discipline om na elke reeks slagen, of zelfs na elke slag, je positie ten opzichte van de steen te veranderen. Waarom is dit zo cruciaal? Omdat elke nieuwe invalshoek een nieuwe waarheid onthult over de vorm.
Stel je voor dat je aan een torso werkt. Aan de voorkant lijkt de lijn van de zij prachtig vloeiend. Je intuïtie zegt: "Dit is het, niet meer aankomen." Maar zodra je 45 graden naar links stapt, zie je dat diezelfde lijn aan de achterkant een enorme deuk veroorzaakt in de rugpartij. De rondgang confronteert je met de gevolgen van je daden in de diepte. Het dwingt je om de 'horizon' van je beeld constant te controleren. Zonder deze voortdurende fysieke verplaatsing verliest de beeldhouwer de ruimtelijke samenhang uit het oog, waardoor het werkstuk reduceert tot een 'dikke tekening' in plaats van een waarlijk ruimtelijk beeldhouwwerk.
Deze 'dikke tekening' is de grootste valkuil voor de beginnende en zelfs de gevorderde beeldhouwer. De rondgang dwingt je om 'in de ronde' te denken. In de wiskunde noemen we dit de overgang van euclidische meetkunde op een plat vlak naar ruimtelijke topologie. Je bent bezig met het beheren van volumes die elkaar verdringen in de ruimte.
De wetenschap van ruimtelijke cognitie
Onderzoek naar spatial thinking (ruimtelijk denken) laat zien dat er een direct verband bestaat tussen fysieke beweging en het vermogen om complexe 3D-structuren te visualiseren. Wanneer je om je beeld heen loopt, activeer je je vestibulaire systeem (je evenwichtsorgaan) en je proprioceptie (het besef van waar je lichaam zich bevindt). Deze fysieke feedback helpt je hersenen om een nauwkeuriger mentaal model van het beeld te maken.
Er is een beroemd experiment van de psychologen Shepard en Metzler over 'mentale rotatie'. Zij toonden aan dat mensen tijd nodig hebben om een object in hun hoofd te draaien om te zien of het hetzelfde is als een ander object. Hoe groter de draaiing, hoe langer het duurt. In de beeldhouwkunst is de rondgang de fysieke uitvoering van deze mentale rotatie. In plaats van te proberen de steen in je hoofd te draaien – wat enorm veel energie kost en vaak foutgevoelig is – draai je je lichaam om de steen heen. Je geeft je hersenen letterlijk de data die ze nodig hebben om de vorm te begrijpen.
In mijn 'chaos schriftjes' methode adviseer ik makers vaak om silhouetten te tekenen van hun steen vanuit minstens acht verschillende hoeken. Niet om die tekeningen letterlijk te volgen, maar om het brein te trainen in de rondgang. Wanneer je die acht perspectieven in je schriftje hebt staan, wordt het tijdens het hakken een automatisme om te controleren of de fysieke steen nog overeenkomt met de ruimtelijke ambitie die je had.
Onderzoek naar spatial thinking (ruimtelijk denken) laat zien dat er een direct verband bestaat tussen fysieke beweging en het vermogen om complexe 3D-structuren te visualiseren. Wanneer je om je beeld heen loopt, activeer je je vestibulaire systeem (je evenwichtsorgaan) en je proprioceptie (het besef van waar je lichaam zich bevindt). Deze fysieke feedback helpt je hersenen om een nauwkeuriger mentaal model van het beeld te maken.
Er is een beroemd experiment van de psychologen Shepard en Metzler over 'mentale rotatie'. Zij toonden aan dat mensen tijd nodig hebben om een object in hun hoofd te draaien om te zien of het hetzelfde is als een ander object. Hoe groter de draaiing, hoe langer het duurt. In de beeldhouwkunst is de rondgang de fysieke uitvoering van deze mentale rotatie. In plaats van te proberen de steen in je hoofd te draaien – wat enorm veel energie kost en vaak foutgevoelig is – draai je je lichaam om de steen heen. Je geeft je hersenen letterlijk de data die ze nodig hebben om de vorm te begrijpen.
In mijn 'chaos schriftjes' methode adviseer ik makers vaak om silhouetten te tekenen van hun steen vanuit minstens acht verschillende hoeken. Niet om die tekeningen letterlijk te volgen, maar om het brein te trainen in de rondgang. Wanneer je die acht perspectieven in je schriftje hebt staan, wordt het tijdens het hakken een automatisme om te controleren of de fysieke steen nog overeenkomt met de ruimtelijke ambitie die je had.
 | De intuïtieve dialoog in de ruimte Betekent dit dat de intuïtie ondergeschikt is aan de rondgang? Absoluut niet. De relatie is eerder die van een zeilboot: de intuïtie is de wind in de zeilen die je vooruit stuwt, maar de rondgang is het roer dat voorkomt dat je op de klippen loopt. Soms doe je tijdens de rondgang een ontdekking die je hele intuïtieve plan overhoop gooit. Je loopt naar de achterkant van je albast en ziet daar een transparante plek waar het licht prachtig doorheen valt. Opeens zegt je intuïtie: "Vergeet die torso, deze transparantie moet het middelpunt worden." Op dat moment reageert je intuïtie op de data die de rondgang heeft aangeleverd. Dit is de hoogste vorm van creativiteit in het atelier: de flexibiliteit om je plan aan te passen op basis van ruimtelijke ontdekkingen. |
In de kunstgeschiedenis zien we dit meesterschap terug bij beeldhouwers als Giambologna. Zijn werk De Sabijnse Maagdenroof is het ultieme voorbeeld van de figura serpentinata – een compositie die je dwingt om eromheen te lopen omdat er geen 'hoofdaanzicht' is. Elk punt in de rondgang is even belangrijk en even spannend. Giambologna had de discipline om geen enkele hoek te verwaarlozen. Hij begreep dat een beeld pas echt 'leeft' als de energie doorstroomt van de teen aan de voorkant naar de vingertop aan de achterkant, via een ononderbroken ruimtelijke lijn.
De fysieke praktijk: afstand en nabijheid
Onderdeel van de rondgang is niet alleen het draaien om de steen, maar ook het variëren in afstand. Alex en ik hameren daar constant op in de lessen. "Neem afstand!" roepen we vaak door het stof van het atelier. Waarom? Omdat je van dichtbij alleen de textuur en de kleine bochtjes ziet (de intuïtieve details), maar van veraf de architectuur van het beeld ziet (de ruimtelijke beheersing).
Wanneer je op drie meter afstand staat, vallen de details weg en zie je alleen nog het silhouet tegen de achtergrond. Dit is het moment waarop je ziet of het beeld 'omvalt' of dat de massa's in balans zijn. De rondgang op afstand is de meest eerlijke criticus die je hebt. Het is ook de plek waar je de relatie met de omgeving ziet. Hoe gedraagt de steen zich in de ruimte van het atelier? Hoe vangt hij het licht dat door de ramen aan de Kenauweg valt?
In onze webshop Samstone proberen we dit ruimtelijke aspect ook over te brengen door stenen van meerdere kanten te fotograferen. We willen dat de koper al een 'digitale rondgang' maakt voordat de steen op de werktafel ligt. Een goede steen nodigt namelijk uit tot beweging. Een saaie steen is van alle kanten hetzelfde; een spannende steen verandert van karakter bij elke stap die je zet.
Onderdeel van de rondgang is niet alleen het draaien om de steen, maar ook het variëren in afstand. Alex en ik hameren daar constant op in de lessen. "Neem afstand!" roepen we vaak door het stof van het atelier. Waarom? Omdat je van dichtbij alleen de textuur en de kleine bochtjes ziet (de intuïtieve details), maar van veraf de architectuur van het beeld ziet (de ruimtelijke beheersing).
Wanneer je op drie meter afstand staat, vallen de details weg en zie je alleen nog het silhouet tegen de achtergrond. Dit is het moment waarop je ziet of het beeld 'omvalt' of dat de massa's in balans zijn. De rondgang op afstand is de meest eerlijke criticus die je hebt. Het is ook de plek waar je de relatie met de omgeving ziet. Hoe gedraagt de steen zich in de ruimte van het atelier? Hoe vangt hij het licht dat door de ramen aan de Kenauweg valt?
In onze webshop Samstone proberen we dit ruimtelijke aspect ook over te brengen door stenen van meerdere kanten te fotograferen. We willen dat de koper al een 'digitale rondgang' maakt voordat de steen op de werktafel ligt. Een goede steen nodigt namelijk uit tot beweging. Een saaie steen is van alle kanten hetzelfde; een spannende steen verandert van karakter bij elke stap die je zet.
De psychologie van het 'vastlopen'
Wat gebeurt er als je de rondgang verwaarloost? Je loopt vast in wat we in de psychologie functional fixedness noemen. Je raakt zo gefixeerd op één manier om naar het probleem (de steen) te kijken, dat je geen alternatieven meer ziet. Je blijft maar hakken op die ene plek, in de hoop dat het 'vanzelf' goed komt. Maar de oplossing voor een probleem aan de voorkant van de steen zit bijna altijd aan de zijkant of de achterkant.
Door de rondgang te forceren – letterlijk je gereedschap neerleggen en weglopen – breek je die fixatie. Je hersenen krijgen een 'incubatieperiode'. Wanneer je na een rondje om de tafel weer op je oorspronkelijke plek terugkomt, zie je de steen met nieuwe ogen. Je ziet opeens dat de reden waarom die ene lijn niet werkte, kwam door een teveel aan massa aan de andere kant die je van voren niet kon zien.
Wat gebeurt er als je de rondgang verwaarloost? Je loopt vast in wat we in de psychologie functional fixedness noemen. Je raakt zo gefixeerd op één manier om naar het probleem (de steen) te kijken, dat je geen alternatieven meer ziet. Je blijft maar hakken op die ene plek, in de hoop dat het 'vanzelf' goed komt. Maar de oplossing voor een probleem aan de voorkant van de steen zit bijna altijd aan de zijkant of de achterkant.
Door de rondgang te forceren – letterlijk je gereedschap neerleggen en weglopen – breek je die fixatie. Je hersenen krijgen een 'incubatieperiode'. Wanneer je na een rondje om de tafel weer op je oorspronkelijke plek terugkomt, zie je de steen met nieuwe ogen. Je ziet opeens dat de reden waarom die ene lijn niet werkte, kwam door een teveel aan massa aan de andere kant die je van voren niet kon zien.
| De rondgang als artistiek statement Bij experimentele 3D-vormen is de rondgang vaak het onderwerp van het werk zelf. Denk aan het werk van Richard Serra of, in de steen, de abstracte vormen van Isamu Noguchi. Zij spelen met hoe de toeschouwer zich beweegt ten opzichte van het object. Als maker moet jij die beweging vooruitlopen. Jij moet de toeschouwer verleiden om die wandeling te maken. Dat lukt alleen als je tijdens het maken zelf die kilometers hebt afgelegd. In de 25 jaar dat wij lesgeven, hebben we gemerkt dat de meest succesvolle beelden de beelden zijn die 'kloppen' in hun rondgang. Het zijn beelden waarbij de maker de moed had om een prachtig detail aan de voorkant op te offeren omdat het de ruimtelijke integriteit van de achterkant in de weg zat. Dat is de ware discipline van de beeldhouwer: de bereidheid om je intuïtie te toetsen aan de meedogenloze waarheid van de 360 graden. |  |
De dans met de steen
Intuïtief hakken is de passie, de rondgang is de ratio. Zonder passie wordt het beeld een koud technisch hoogstandje; zonder rondgang wordt het een rommelig hoopje emotie in steen. De kunst is om ze te laten versmelten. Laat je leiden door je eerste ingeving, maar wees streng voor jezelf in de uitvoering. Blijf lopen, blijf kijken, blijf draaien.
Beeldhouwen is geen zittend beroep. Het is een dans. Een dans met een partner die miljoenen jaren oud is en die geen enkel foutje in je ruimtelijk inzicht onopgemerkt laat voorbijgaan. Maar als je die dans beheerst, als je leert om je intuïtie te voeden met de data van de rondgang, dan ontstaat er iets magisch. Dan wordt de steen gewichtloos. Dan lijkt het alsof de vorm niet uit de steen is gehakt, maar er altijd al in heeft gezeten, wachtend op iemand die de moeite nam om hem van alle kanten te bekijken.
Dus, de volgende keer dat je die hamer pakt, vergeet dan niet je voeten te gebruiken. Maak die rondgang. Bekijk je werk alsof je een vreemde bent die voor het eerst het atelier binnenloopt. Wat zie je? Klopt het verhaal nog steeds als je naar de 'achterkant' kijkt? Als het antwoord ja is, dan ben je op weg naar meesterschap. Zo niet, geen zorgen. Leg je beitel neer, neem afstand, loop een rondje en begin opnieuw. De steen heeft alle tijd, en jij nu ook.
In het atelier in Leiden en via Samstone staan we klaar om je te ondersteunen in deze zoektocht. Of je nu worstelt met de geometrie van een abstract object of de complexiteit van een figuur: onthoud dat de oplossing bijna altijd in de beweging ligt. De rondgang is je beste leraar, je eerlijkste criticus en je trouwste gids in de fascinerende wereld van de drie dimensies.
Intuïtief hakken is de passie, de rondgang is de ratio. Zonder passie wordt het beeld een koud technisch hoogstandje; zonder rondgang wordt het een rommelig hoopje emotie in steen. De kunst is om ze te laten versmelten. Laat je leiden door je eerste ingeving, maar wees streng voor jezelf in de uitvoering. Blijf lopen, blijf kijken, blijf draaien.
Beeldhouwen is geen zittend beroep. Het is een dans. Een dans met een partner die miljoenen jaren oud is en die geen enkel foutje in je ruimtelijk inzicht onopgemerkt laat voorbijgaan. Maar als je die dans beheerst, als je leert om je intuïtie te voeden met de data van de rondgang, dan ontstaat er iets magisch. Dan wordt de steen gewichtloos. Dan lijkt het alsof de vorm niet uit de steen is gehakt, maar er altijd al in heeft gezeten, wachtend op iemand die de moeite nam om hem van alle kanten te bekijken.
Dus, de volgende keer dat je die hamer pakt, vergeet dan niet je voeten te gebruiken. Maak die rondgang. Bekijk je werk alsof je een vreemde bent die voor het eerst het atelier binnenloopt. Wat zie je? Klopt het verhaal nog steeds als je naar de 'achterkant' kijkt? Als het antwoord ja is, dan ben je op weg naar meesterschap. Zo niet, geen zorgen. Leg je beitel neer, neem afstand, loop een rondje en begin opnieuw. De steen heeft alle tijd, en jij nu ook.
In het atelier in Leiden en via Samstone staan we klaar om je te ondersteunen in deze zoektocht. Of je nu worstelt met de geometrie van een abstract object of de complexiteit van een figuur: onthoud dat de oplossing bijna altijd in de beweging ligt. De rondgang is je beste leraar, je eerlijkste criticus en je trouwste gids in de fascinerende wereld van de drie dimensies.
RSS-feed
