Kunst als daad van verzet: een ode aan Peggy Guggenheim

In mijn kantoor staan de kasten werkelijk boordevol met kunstgerelateerde boeken. Van technische handleidingen over marmerbewerking tot zware naslagwerken over de Renaissance; het is de fysieke weerslag van mijn eigen creatieve databank. Maar soms, als de roldeur van het atelier aan het einde van de dag naar beneden is gerold en de rust in Leiden weerkeert, verlang ik naar een ander soort verdieping. Geen droge feiten, maar een verhaal dat me meesleept naar de zinderende wereld van de kunstgeschiedenis. Dat verhaal heb ik gevonden in Miss Guggenheim van Leah Hayden.

Dit boek is een absolute aanrader voor iedereen die wel eens in ons atelier staat te hakken en zich afvraagt: "Waarom doen we dit eigenlijk? Waarom is kunst zo essentieel voor de mens?" Het is een meeslepende roman over een van de meest fascinerende vrouwen uit de twintigste eeuw: Peggy Guggenheim. Voor mij, Simone van Olst, was het lezen van dit boek als een reis door een galerie vol sculpturen, passie en de onverzettelijke drang om schoonheid te verzamelen in een wereld die in brand staat.

Wie was Peggy Guggenheim?
Voordat je dit boek openslaat, moet je weten dat Peggy niet zomaar een rijke erfgename was die wat schilderijen kocht. Ze was een visionair, een rebel en de vrouw die het moderne kunstlandschap eigenhandig heeft vormgegeven. Leah Hayden schept in haar roman een prachtig portret van Peggy in de jaren dertig en veertig, de periode waarin zij haar legendarische collectie begon op te bouwen in Londen en Parijs, terwijl de schaduw van de Tweede Wereldoorlog over Europa viel.

Peggy was een vrouw die niet paste in de hokjes van haar tijd. Ze werd niet begrepen door haar rijke familie in New York en zocht haar toevlucht in de bohème van Europa. Wat haar zo bijzonder maakt voor ons als beeldhouwers, is haar liefde voor de abstractie en de sculptuur. Ze zag schoonheid in vormen die anderen 'mismaakt' of 'onbegrijpelijk' noemden. Zonder haar lef hadden we misschien nooit de volledige breedte van de moderne 3D-vormgeving gekend zoals we die nu in de musea zien.

Een wandeling door een wereld van sculpturen
Wat Leah Hayden zo knap doet in Miss Guggenheim, is dat ze de kunst tot leven wekt. Terwijl je leest, voel je bijna het marmerstof van de beelden van Hans Arp of de gladde bronzen oppervlakken van de vroege werken van Brâncuși. Het boek ademt de sfeer van ateliers die net zo vol passie zijn als de onze aan de Kenauweg, maar dan tegen de achtergrond van de Parijse avant-garde.

In het boek volgen we Peggy terwijl ze haar galerie 'Guggenheim Jeune' opent. Ze wordt omringd door kunstenaars als Marcel Duchamp en Samuel Beckett. Voor ons als makers is de passage waarin ze haar collectie probeert te redden voor de nazi's binnenvallen, hartverscheurend en inspirerend tegelijk. Ze verborg de sculpturen in een schuur op het Franse platteland, alsof het haar eigen kinderen waren. Ze wist dat materie vergankelijk is, maar dat de vorm en de geest van de kunst beschermd moesten worden.

Wat wij als beeldhouwers kunnen leren van Peggy
Waarom raakt dit verhaal mij zo als docent en maker? Omdat Peggy’s leven draait om materiaalgevoel en de durf om buiten de lijntjes te kleuren.

1. De kracht van de intuïtie
Peggy Guggenheim had geen academische kunstopleiding, maar ze had iets veel belangrijkers: een feilloze intuïtie. Ze kocht kunst 'met haar maag'. In het atelier hamer ik er vaak op dat je niet alleen met je hoofd moet werken, maar ook met je gevoel. Peggy leert ons dat je niet alles hoeft te kunnen verklaren. Als een vorm je raakt — of dat nu een drieknoop is of een plantvorm — dan is dat legitiem. Zij durfde te vertrouwen op haar eigen 'blik', en dat is precies wat wij in de lessen proberen te stimuleren.

2. Kunst als reddingsboei
In de roman zie je hoe kunst voor Peggy een manier is om te overleven. In een tijd van vernietiging koos zij voor creatie. Dat herkennen we in het atelier. Hoe vaak komen cursisten hier niet binnen met een vol hoofd, om na drie uur hakken met een glimlach en een opgeruimd gemoed weer naar buiten te gaan? Beeldhouwen is een vorm van geestelijke hygiëne. Het boek herinnert ons eraan dat het maken van vormen in steen een daad van verzet is tegen de chaos van alledag.

3. Het belang van de ruimte
Peggy was dol op de sculpturen van Giacometti en Moore. Zij begreep als een van de eersten de kracht van de leegte om een beeld heen. In het boek beschrijft Hayden hoe Peggy urenlang naar een beeld kon kijken om te begrijpen hoe het de ruimte 'vastpakte'. Dit sluit naadloos aan bij wat wij leren over de negatieve ruimte. Een beeld is pas voltooid als het een dialoog aangaat met de lucht eromheen. Peggy verzamelde geen objecten; ze verzamelde ruimtes en emoties.

Hoe het boek mijn kijk op het atelier verrijkt
Toen ik dit boek op een rustige avond thuis dichtsloeg, bleef het verhaal nog uren door mijn hoofd spoken. De volgende ochtend kwam ik het atelier binnen, nog voor de eerste lessen begonnen. Ik keek naar de lege bokken, de opgestelde stenen en de slijpmachine waar Alex de vorige dag nog had gestaan. In de stilte van de ochtend voelde ik een enorme trots. Wij doen dit. Wij houden een passie levend die Peggy Guggenheim ook dreef.

In het atelier hebben we het vaak over de techniek van de Widia-beitel of de juiste hoek van de rasp, maar Miss Guggenheim herinnert me eraan dat we vooral bezig zijn met de 'anatomie van passie'. Of je nu werkt aan een 'rookworstje' bij een navel of een abstract object in een Samstone shop steen; je bent onderdeel van diezelfde lange lijn van kunstenaars en verzamelaars die schoonheid boven alles stelden.

Het raakte me in het boek vooral hoe eenzaam Peggy zich soms voelde in haar missie, en hoe ze die eenzaamheid overwon door zich te omringen met de materie. De steen spreekt niet terug, maar hij geeft wel antwoord. Dat is de troost van het atelier.

De leessfeer: een reis naar Venetië
Stel je voor: de herfstwind waait, je hebt de hele dag hard gewerkt in de steen, en je armen voelen zwaar maar voldaan aan. Je nestelt je op de bank met een kop thee en slaat dit boek open.
​
Leah Hayden neemt je mee van de rokerige cafés in Parijs naar de zonovergoten kanalen van Venetië, waar Peggy uiteindelijk haar beroemde Palazzo kocht (nu het Peggy Guggenheim Museum). Je ziet de beelden van Marino Marini op het terras staan, uitkijkend over het water. De schrijfstijl is vlot, beeldend en vol passie. Het is geen zware kost, maar een heerlijk leesbare roman die je toch aan het denken zet over je eigen artistieke keuzes.

Een uitnodiging tot verdieping
Ik wil je niets forceren, maar misschien wel een heel klein beetje. Ik wil dat je dit boek leest. Laat je meeslepen door de moed van deze vrouw. Het zal je inspireren om in je volgende les eens een andere weg in te slaan. Durf je net als Peggy te kiezen voor een vorm die je nog niet helemaal begrijpt? Durf je te experimenteren met abstractie, zoals de kunstenaars die zij zo bewonderde?

Dit boek is een ode aan de dromers, de makers en de beschermers van de kunst. Het laat zien dat achter elk beeld een verhaal zit, en achter elke kunstenaar een mens die worstelt en zoekt. Peggy Guggenheim was de 'waakvrouw' van de moderne kunst, en door haar verhaal te lezen, word je zelf ook weer een beetje meer wakker geschud als maker.

Mijn persoonlijke gedachte? De kasten in mijn kantoor mogen dan vol staan met techniek, maar het zijn boeken als Miss Guggenheim die de brandstof leveren voor mijn passie. Het herinnert me eraan waarom Alex en ik dit atelier al 25 jaar runnen: omdat kunst de wereld mooier maakt, en omdat wij, door te hakken in steen, een heel klein beetje bijdragen aan die schoonheid.
​
Dus: ga naar de boekhandel, haal dit boek in huis en verlies jezelf in de wereld van Peggy. En kom daarna naar het atelier. Laten we die hernieuwde inspiratie direct omzetten in vorm, gewicht en materiaalgevoel. De roldeur staat open, de stenen uit de Samstone shop wachten op je, en na dit boek zie je in elke steen een potentieel meesterwerk.

Ben jij na het lezen van dit blog geïnspireerd om de moderne kunstenaarsgeest in jezelf aan te wakkeren? Kom naar de Kenauweg voor een les of masterclass en laat de moed van Peggy Guggenheim doorklinken in jouw eigen werk!