Maar wie denkt dat je een plek als Perry Green kunt afvinken als een snelle tussenstop op doorreis, heeft buiten de zwaartekracht van deze grond gerekend. En al helemaal buiten de ontwapenende warmte van de mensen die er vandaag de dag voor zorgen. Wat een overzichtelijke ochtend had moeten worden, veranderde in een van de meest gedenkwaardige zaterdagen uit ons makersleven. Een dag die begon met dauw op het brons en eindigde met drie loodzware tassen boeken, een uitzwaai door het voltallige team alsof we familie waren, en een plotseling besluit op de parkeerplaats waardoor het hele reisschema lachend overboord ging.
| Het hek staat open en gelijk kijken met handpalmen Vanaf Lee Valley slingeren de wegen zich al snel los uit de voorstedelijke greep van Noord-Londen. De tweebaanswegen versmallen tot typisch Engelse landweggetjes waar de meidoornhagen zo dicht langs het asfalt scheren dat de bladeren tegen de buitenspiegels ritselen. Via Much Hadham reden we het piepkleine buurtschap Perry Green binnen. Op de klok was het kwart over negen. De officiële openingstijd van het terrein van de Henry Moore Foundation was pas om half elf. We waren dus ruim een uur te vroeg. We hadden ons voorbereid op wachten op een verlaten parkeerterrein, met een thermosfles lauwe thee op schoot, turend door de heggen. Maar toen we de oprit opdraaiden, zagen we het meteen: het grote houten hek stond al wijd open. Terwijl Alex de auto parkeerde, zagen we de ene na de andere medewerker en vrijwilliger binnendruppelen: op de fiets over het landweggetje, te voet met een tas over de schouder, of in de auto. Geen norse blikken, geen bordjes met verboden toegang tot openingstijd. Integendeel. Zodra we uitstapten, werden we direct opgemerkt en met de meest vanzelfsprekende, hartelijke glimlach ontvangen: "Good morning! Are you here for Henry? The ticket desk isn't open yet, but please, walk right in! Wander around, enjoy the morning light, take your time." En toen volgde de zin die je als beeldhouwer in vrijwel geen enkel museum ter wereld te horen krijgt, maar die hier als een wet in het gras gegrift staat: "And please: touch everything you see. Henry wanted his sculptures to be felt, not just looked at." |
| Voor twee mensen die dagelijks met hun handen in het steenstof staan, voelde dat als een bevrijding. Een beeldhouwer kijkt immers niet alleen met zijn ogen; je kijkt met je vingertoppen, met je handpalmen en met je spieren. We liepen als enigen over het uitgestrekte entreeveld terwijl de dauw nog op het gras lag. We liepen regelrecht op de monumentale bronzen beelden af die daar tussen de bomen stonden. Mijn handen gingen instinctief naar het metaal. Het brons was steenkoud van de nacht, ondanks dat de dagen bloedheet waren. Zo mooi om werk dat we in Kew Gardens in Londen in een redelijk bescheiden formaat hadden gezien, hier ineens in een mega monumentaal formaat te zien, waar je dwars doorheen kon lopen! Als je handpalm over zo'n monumentale curve glijdt, voel je pas hoe bedrieglijk het oog is.
Terwijl de zon langzaam door de ochtendnevel brak en het brons begon op te warmen, gebeurde er iets wat de hele dag van kleur deed verschieten. |
Terwijl we om een reusachtige compositie heen cirkelden, kwam een van de medewerksters over het gras aangelopen met een sleutelbos in haar hand. Ze knoopte een praatje aan over hoe mooi het licht viel op deze tijd van de ochtend. We raakten aan de praat over de beelden, over het gietproces in brons en over onze eigen praktijk in Leiden.
Het was een warme zomerochtend, dus ik liep in een t-shirt. Terwijl ik wees naar een specifieke holte in het brons, viel haar oog op mijn rechterbovenarm. Daar staat al jaren een getatoeëerde Reclining Figure van Moore op mijn huid vereeuwigd, een eerbetoon aan de vormentaal die mij al sinds het begin van mijn beeldhouwersbestaan vergezelt. Haar ogen werden groot. "Oh my goodness! Is that... is that one of Henry's Reclining Figures?!" Ik lachte en knikte. Ze sloeg haar handen ineen van puur enthousiasme. "That is absolutely incredible! Please, wait right here. May I take a picture of your arm? I have to share this with the entire team in our WhatsApp group right now!" Natuurlijk mocht dat. Ze maakte een foto van de tattoo tegen de achtergrond van het groene veld, typte er vliegensvlug een begeleidende tekst bij en drukte op verzenden.
Wat we op dat moment nog niet beseften, was dat we daarmee op slag onze anonimiteit kwijt waren. Vanaf het moment dat het kaartjesloket officieel openging, waren we niet zomaar twee Nederlandse bezoekers meer. We waren the Dutch sculptors with the tattoo. Overal waar we die dag binnenstapten, of het nu het woonhuis Hoglands was, de intieme Maquette Studio, de grote Carving Studio of de oude schuren, zagen de medewerkers en vrijwilligers ons aankomen. Hun gezichten klaarden direct op: "Ah! You must be Simone and Alex! We saw your arm in the group chat this morning! Welcome, welcome! Come in, let us show you something special."
Deuren die normaal gesloten blijven, werden met liefde voor ons opengetrokken. We kregen verhalen te horen die in geen enkele officiële museumgids staan, mochten gereedschappen van dichtbij bekijken en stonden urenlang te praten van maker tot maker. Het voelde niet alsof we te gast waren in een strak georganiseerde erfgoedinstelling; het voelde alsof we op bezoek waren bij een grote familie die het huis van hun geliefde grootvader bewaakt en het geweldig vindt als er vakgenoten over de vloer komen die dezelfde taal spreken.
Om te begrijpen waarom Perry Green zo'n bijzondere, organische plek is, moet je terug naar het najaar van 1940. Henry Moore en zijn Russisch-Oostenrijkse vrouw Irina Radetsky woonden en werkten destijds in Londen, in de kunstenaarsenclave Parkhill Road in Hampstead. De Tweede Wereldoorlog was in volle hevigheid losgebarsten. Tijdens de Blitz bestookte de Duitse Luftwaffe Londen nacht na nacht met duizenden brand- en brisantbommen.
In oktober 1940 sloeg het noodlot toe: een bom ontplofte op een steenworp afstand van Moore’s studio. De drukgolf blies de ramen eruit, vernielde het dak en vulde de werkruimte met puin en glasscherven. Werken was onmogelijk geworden; het leven in de stad was een dagelijkse overlevingstocht. Ze zaten toentertijd al even in het oude atelier van Barbara Hepworth en Ben Nicholson, die net daarvoor naar Carbis Bay bij St. Ives waren verhuisd.
| Henry en Irina pakten hun schamele bezittingen bij elkaar en vluchtten de stad uit, noordwaarts, op zoek naar een veilig heenkomen. Ze belandden in het gehucht Perry Green in Hertfordshire. Daar vonden ze Hoglands, een zestiende-eeuwse boerderij met muren van vakwerk en pleisterwerk. Het pand was in erbarmelijke staat. Het was opgedeeld in twee krappe woningen; Moore huurde de ene helft. Er was geen elektriciteit, geen stromend water en de regen drupte door het rieten en pannen dak. Maar het had iets wat Moore in Londen nooit had gehad: een tuin, modder en uitzicht op open landbouwgrond. |
Wat begon als een noodgedwongen toevluchtsoord, groeide in de veertig jaar die volgden uit tot een van de meest productieve en fascinerende beeldhouwateliers van de twintigste eeuw. Telkens wanneer Moore wat geld verdiende met een grote opdracht, kocht hij geen dure auto's of luxe meubels; hij kocht een belendend stuk weiland van de lokale boeren om te voorkomen dat er huizen gebouwd zouden worden, of hij timmerde een nieuwe werkloods tegen een bestaande schuur aan.
Wat Perry Green zo magisch maakt voor een beeldhouwer, is dat Moore zijn praktijk nooit heeft gecentraliseerd in één reusachtige, kille fabriekshal. In plaats daarvan creëerde hij een cluster van gespecialiseerde studio’s over het hele terrein, elk ontworpen voor een specifieke fase van het maakproces. En omdat je vanuit het woonhuis een wandeling door het landschap – bezaaid met zijn sculpturen – nodig hebt om er te komen, is het hele landschap letterlijk een verlengstuk van zijn atelier.
Als je die ruimtes binnenstapt, omgeven door de geur van lijnolie, oud hout, gipsstof en bijenwas, voelt het alsof Moore zojuist even is weggelopen om een kop thee te drinken.
1. De Maquette Studio met de handpalm als maat der dingen
De kleinste studio op het terrein is misschien wel de belangrijkste: The Maquette Studio. Het is een eenvoudige houten keet met grote ramen op het noorden. Moore zat hier vrijwel elke ochtend in alle vroegte, helemaal alleen, zonder assistenten.
Hier zie je de kern van zijn werkwijze:
- Hij werkte zittend aan een eenvoudige houten tafel, met zijn rug naar het raam, zodat het diffuse noorderlicht zacht over zijn handen streek.
- Hij werkte uitsluitend op handformaat. Met klei, boetseerwas en gips kneedde hij kleine sculptuurtjes die hij letterlijk in de palm van één hand kon omsluiten.
- Moore geloofde heilig in de fysieke schaal van de hand. Als een vorm in je handpalm niet klopt – als een curve wringt of een holte doods aanvoelt wanneer je vingers eromheen sluiten – dan wordt het op tien meter formaat alleen maar een uitvergrote mislukking.
Het leert ons dat je echt niet veel ruimte nodig hebt, maar wel een archief van je ideeën. Niet alles hoeft meteen een monument te worden; laat het sudderen.
Wat ons in het atelier zo diep raakt, zagen we hier in overtreffende trap op de planken en vensterbanken: Moore’s legendarische verzameling natuurlijke vondsten. Moore was een maniakale verzamelaar. Als hij over de velden van Perry Green liep of langs de Engelse kiezels strandde, stonden zijn ogen altijd op de grond gericht. De planken in zijn studio liggen vól met:
- Grillige stukken vuursteen (flints), opgeraapt uit de vette klei van Hertfordshire.
- Gebleekte schedels en botten van schapen en vogels (vele afkomstig van zijn eigen landgoed, waar vroeger een slager huisde).
- Verweerd drijfhout met diepe groeven, uitgesleten door het zoute water.
- Schelpen, kiezels en versteend hout.
Het fascinerende is hoe hij die objecten gebruikte. Moore kopieerde de natuur niet; hij ging ermee in gesprek. Hij pakte een grillig brok vuursteen met een natuurlijk gat erin, zette er met een mes een klodder nat gips tegenaan om een vlak te creëren, drukte zijn duim in de zijkant om een torso te suggereren, en ziedaar: het model voor een monumentaal brons van acht meter breed was geboren.
Je ziet de afdrukken van zijn vingers en gereedschappen nog overal in het gips staan. Het is de ultieme bevestiging van hoe vorm ontstaat: niet vanuit een rigide intellectueel concept achter een bureau, maar door te reageren op de toevallige structuren die de aarde je aanreikt.
Een paar meter verderop ligt The Carving Studio, de plek waar het zware handwerk plaatsvond. Hier hakte Moore zelf, en later samen met zijn assistenten, in onder andere massieve blokken kalksteen, marmer en hout.
Toen we hier binnenstapten, voelden Alex en ik ons meteen thuis. De geur van kalkstof en steengruis zit in de kieren van de houten vloer. Hier zagen we het authentieke gereedschap liggen:
- Zware houten kloppers met ingeslagen koppen, getekend door tienduizenden slagen.
- Tandbeitels, spitse punten, platte beitels en raspen in alle denkbare krommingen.
- De grote houten metframes en passerpunten waarmee een handgemaakte gipsen maquette punt voor punt, met millimeterprecisie, werd overgezet naar een reusachtig stenen blok.
In de jaren vijftig en zestig werkten hier jonge beeldhouwers als assistent die later zelf wereldberoemd zouden worden, zoals Anthony Caro en Philip King. Caro vertelde later vaak dat hij bij Moore pas echt leerde wat fysieke arbeid was: dagenlang met hamer en beitel zwoegen op de harde steen, spieren kweken en leren kijken hoe het licht over een gehakte textuur breekt. Tijdens onze reis komen we overal sculpturen van Caro tegen. Als je benieuwd bent naar wat voor werk hij maakt, vraag gerust een keer of ik wat boeken voor je uit onze eigen boekenkast haal – die Thijs zo lief nog veel groter voor mij heeft gemaakt!
| Het landschap van Irina Je kunt Henry Moore in Perry Green niet los zien van zijn vrouw Irina Radetsky. Waar Henry dacht in massa, gewicht en het uithakken van volumes, dacht Irina in het levende landschap. Irina was een begenadigd tuinierster en landschapsontwerpster. Zij begreep feilloos dat een abstracte sculptuur pas tot leven komt wanneer de relatie met de omringende natuur klopt. Zij ontwierp de diepe borders met bloemen, plantte de taxushagen die dienstdoen als donkere kamers voor de lichte stenen beelden, en creëerde zichtlijnen over het glooiende weideland. Achter de monumentale brons- en steensculpturen van Henry Moore schuilt de stilte van Irina Radetsky, een vrouw wier eigen creatieve vuur doelbewust werd omgebogen om zijn artistieke universum mogelijk te maken. Als talentvol schilderes en beeldhouwster aan het Royal College of Art kende Irina als geen ander het gewicht van een lijn, de spanning in een volume en de nietsontziende toewijding die de materie eist. Toch koos zij ervoor haar eigen werk aan de kant te schuiven en de rol van stille architect achter het succes op zich te nemen. Ze werd zijn scherpste oog, zijn anker en de onverbiddelijke bewaker van zijn atelierrust. |
Een van de mooiste verhalen die een van de vrijwilligers ons vertelde, ging over de houten lorries. Wanneer Moore een nieuw gipsen of bronzen beeld klaar had, werd het nooit zomaar op een vaste sokkel gezet. Het beeld werd op een zware houten lorrie met wielen geplaatst. Wekenlang rolden Henry en Irina de sculptuur door de tuinen en de weilanden:
- Ze keken hoe het ochtendlicht over de heupen van een figuur gleed.
- Ze bekeken het beeld tegen een achtergrond van donkere eikenbomen, en daarna tegen de open horizon.
- Ze wachtten op regen om te zien hoe het natte brons glansde, en reden het beeld pas naar zijn definitieve plek als het leek alsof het uit de aarde zelf was gegroeid.
| Schapen als publiek voor de sculpturen Toen Moore de omliggende weilanden opkocht, weigerde hij er hekken omheen te zetten om er een keurig aangeharkt park van te maken. Hij sloot een deal met de lokale boeren uit de streek: zij mochten hun kuddes schapen gratis op zijn land laten grazen, op voorwaarde dat de schapen vrij tussen de beelden mochten lopen. Dat had twee redenen:
|
Dat is niet gedaan door museumrestauratoren met polijstpasta. Dat is het werk van generaties schapen die bij slagregen onder de bronzen holtes zijn gaan schuilen. Door het decennialang schuren van hun met lanoline (wolvet) doordrenkte vachten tegen het harde metaal, hebben de dieren het brons op natuurlijke wijze gewreven tot puur goud. Het is een samenwerking tussen kunst en natuur die geen enkele kunstenaar vanachter een tekentafel kan bedenken.
Rond een uur of drie ’s middags, toen de zon op haar hoogste punt stond en het licht hard over het terrein viel, voelde ik dat het tijd was om stil te vallen. Genoeg gelopen, genoeg gepraat over Moore en zijn prachtige werk. Ik zocht een plek op die me al de hele ochtend riep: een monumentaal bronzen beeld dat uitkeek over een van de glooiende weides, geflankeerd door een groep oude bomen.
Geen opklapstoeltje, geen bankje op veilige afstand. Ik liet me gewoon met mijn billen in het stugge Engelse gras zakken. Ik schoof naar achteren totdat mijn ruggengraat klem zat tegen de zware, betonnen sokkel van de sculptuur. Het voelde direct vertrouwd: de koelte van de stenen voet die door mijn shirt drong, en vlak boven mijn achterhoofd de gigantische massa van het brons dat de warmte van de middagzon vasthield. Als je zó dicht tegen een sokkel aanzit, voel je het gewicht van het werk bijna letterlijk in je eigen wervels doorstralen. Je kijkt niet langer naar een kunstwerk in de ruimte; je wordt een onderdeel van de constructie.
| Mijn schetsboek ging open op schoot, met een zacht grafietpotlood en fineliners tussen de vingers. Vanaf dit lage kikvorsperspectief veranderde het hele landschap om me heen. De bomen die Henry en Irina hier decennialang hadden laten groeien en snoeien, stonden erbij alsof ze door Moore zélf uit hout waren gekapt. Knoestige eikenstammen met diepe, gegroefde basten die deden denken aan uitgerekte wervelkolommen; zware takken die zich horizontaal over het gras bogen als gespierde armen die de leegte omarmen; openingen in het bladerdak die exact dezelfde spanning hadden als de doorboorde gaten in de beelden. Mijn hand begon te bewegen over het papier. Geen voorzichtige, millimeter-nauwkeurige tekeningen, daar is dit landschap veel te levendig voor. Het werden snelle, brede schetsen. Met de zijkant van het grafiet zette ik de zwaarte van de stammen neer, veegde met mijn duim de diepe slagschaduwen onder de kruinen uit, en trok met een harde punt de silhouetten over van de bronzen welvingen die zich aftekenden tegen de open lucht. Ik tekende hoe de lucht onder de takken door stroomde, hoe de heggen kamers vormden in het gras, en hoe de sokkel achter mijn schouderbladen de aarde vasthield. Daar op de grond, met het stof aan mijn knieën en grafiet op mijn handpalmen, viel alles op zijn plek. Je leert een maker niet kennen door zijn biografieën te spellen in een studeerkamer. Je leert hem kennen door je lijf tegen zijn sokkels te drukken, de geur van aarde en droog gras in te ademen, en je hand te laten volgen wat zijn ogen hier bijna een halve eeuw lang hebben gezien. |
De uren vlogen voorbij alsof het minuten waren. We hebben over de paden gezworven, door het woonhuis gewandeld waar Henry en Irina tussen hun verzameling Afrikaanse maskers, kunstwerken van beroemde vrienden en boeken leefden, en eindeloos gepraat met de medewerkers die ons bij elke halte opnieuw begroetten als oude bekenden.
Rond half vijf, een halfuur voor sluitingstijd, liepen we de museumwinkel binnen. Veel museumwinkels staan tegenwoordig vol met goedkope prullaria, maar in Perry Green bleek de winkel een schatkamer voor de hongerige maker. Kasten vol vakliteratuur, zware oeuvrecatalogi, gespecialiseerde detailstudies over zijn gietprocessen, maquetteboeken en publicaties over zijn tekeningen. Alex en ik doken op de kasten. We zochten naar specifieke titels over zijn vroege hout- en steensculpturen en studies over zijn gereedschapspraktijk.
Toen de winkelmedewerkers – die inmiddels natuurlijk ook wisten van the sculptors with the tattoo – zagen naar welk soort boeken we op zoek waren, gebeurde er iets hartverwarmends. Ze bleven niet achter de kassa staan wachten tot we gingen afrekenen. Het voltallige team dook met ons mee de winkel in én achter in het magazijn!
"Wait, are you looking for the 1960s carving catalogue? I think we have one copy left in the back!" riep een van hen enthousiast.
Medewerkers kropen op hun knieën onder de lage toonbanken, trokken diepe laden open, klommen op trappetjes en doken het achterliggende magazijn in. Er werden oude voorraaddozen tevoorschijn gehaald die al tijden niet waren geopend. Boek na boek werd afgestoft en triomfantelijk aan ons overhandigd.
Henry Moore heeft tijdens zijn leven de meeste boeken over en van zijn werk gemaakt, gekregen en meegewerkt van alle levende kunstenaars, en dat stopte niet na zijn overlijden. Van elk sculptuur of elke periode zijn bijzondere boeken te vinden. We stonden tussen stapels papier te bladeren, vol bewondering voor de vakkennis en de pure bereidwilligheid van deze mensen om ons met de allermooiste bronnen naar huis te laten gaan.
Toen we uiteindelijk bij de kassa stonden, was de buit gigantisch: drie grote, loodzware tassen vol boeken. Zwaar, dik papier vol technische foto’s, essays en schetsen, qua gewicht nauwelijks lichter dan een respectabel brok albast. Arme Alex die weer mocht sjouwen!
Op de klok was het inmiddels vijf voor vijf. De officiële sluitingstijd was aangebroken. Met drie uitpuilende tassen in de hand liepen we naar buiten, de late middagzon in. En toen gebeurde het: het voltallige team van medewerkers, suppoosten en vrijwilligers, van de winkel, de werkplaatsen en het entreehek, verzamelde zich buiten op het erf.
Ze liepen een stuk met ons mee naar de uitgang, zwaaiden met beide handen, lachten en riepen ons na: "Thank you so much for coming! Have a wonderful trip to Yorkshire! Keep carving, Simone and Alex, and take good care of that Reclining Figure!"
We stonden bij de auto en keken elkaar aan met een brok in de keel. Waar ter wereld maak je dit nog mee? We waren binnengestapt als volstrekt vreemden en verlieten het erf met het gevoel dat we afscheid namen van een kring dierbare vrienden die ons het allermooiste van hun wereld hadden laten zien. Zelfs nu ik dit terugleze krijg ik weer tranen in mijn ogen van liefde en geluk. Wat een prachtig team, wat een magische plek.
We hesen de drie tassen met boeken in de achterbak van de auto, legden ze zorgvuldig klem tussen onze kampeerspullen en gooiden de achterklep dicht. De vermoeidheid van een hele dag intensief kijken, voelen, praten en indrukken verwerken stroomde ineens door onze benen. We stapten in. Alex draaide de contactsleutel om en keek op het navigatiesysteem. Het was kwart over vijf. Naar onze geplande bestemming in Yorkshire was het nog zeker drieënhalf tot vier uur rijden over de drukke M1, dwars door het zaterdagavondverkeer.
We keken elkaar aan. Er hoefde eigenlijk geen woord gewisseld te worden. "Gaan we dit nu echt doen?" vroeg ik. "Nu vier uur over het asfalt jakkeren terwijl ons hoofd nog zindert van het gips, het brons en de schapen?" Alex lachte, schudde zijn hoofd en tikte op het scherm. "Nee. Absoluut niet. Yorkshire loopt niet weg. We gaan lekker terug naar onze eerste camping."
Met een diepe zucht van opluchting draaiden we de auto om. Geen gehaast over donkere snelwegen. We reden ontspannen over dezelfde smalle landweggetjes van Hertfordshire terug naar het zuiden, de avondzon tegemoet.
Een halfuur later reden we het terrein van de Lee Valley Camping weer op. Onze tent stond er nog precies zoals we hem die ochtend hadden achtergelaten tussen het gele gras. We gooiden onze schoenen uit, trokken een schoon t-shirt aan en staken het gasbrandertje aan om water te koken. Terwijl de ketel begon te fluiten en de geur van verse thee zich vermengde met de avondlucht, haalden we de eerste boeken uit de tassen.
We zaten voor de tent met een warme mok in de hand, bladerend door de zwart-witfoto's van Moore's werkbanken, terwijl de zon langzaam achter de bomen van Lee Valley zakte. De indrukken van Perry Green kregen de tijd om rustig te landen. Geen haast, geen schema’s. Alleen het ambacht, de herinnering aan de aanraking van het brons, en de wetenschap dat de mooiste momenten van een reis ontstaan wanneer je het plan durft los te laten.
Morgen? Morgen rijden we naar Yorkshire. Maar vanavond hoorde Perry Green nog even helemaal van ons.
RSS-feed